Pasojat e tërmetit të 26 nëntorit dhe sfida e rindërtimit përmes një fature të kripur, flet për MAPO ish-ministri i Financave, Arben Malaj
Tërmeti i 26 nëntorit pati pasoja katastrofave me 51 viktima, rreth 1 mijë të plagosur dhe mijëra të pastrehë. Si e vlerësoni reagimin e menjëhershëm të emergjencës dhe situatën e tanishme post-tërmet nga qeveria?
Tragjeditë natyrore menaxhohen më mirë kur të gjithë kontribuojnë me shpirt dhe profesionalizëm. Eliminimi i çdo paqartësie, përdorimi strikt i kuadrit ligjor dhe institucional për menaxhimin e krizave të tilla, bashkëpunimi i menjëhershëm me Kryqin e Kuq dhe organizata humanitare ndërkombëtare që kanë kredibilitet të lartë ndërkombëtar dhe njohuri dhe eksperienca të thelluara nga shumë kriza të tilla humanitarë, funksioni efektiv i të gjithë piramidës organizative të strukturave shtetërore deri te punonjësi i fundit dhe jo sipas preferencave personale dhe spontane, janë elemente të rëndësishme që të menaxhojmë me sa më pak humbje njerëzore, dhe kosto humane të çdo emergjence.
A mund të kemi një përllogaritje se cila është fatura reale e kësaj katastrofe? Cilat janë pasojat më afatgjata të këtij tërmeti në ekonomi, sa mund të shkojë fatura e rimëkëmbjes së vendit?
Është një pyetje shumë e mirë, sepse në kushtet kur vihen baste se sa do të jetë fatura e kostove direkte dhe indirekte të kësaj emergjence, të kostove me karakter human, për viktimat, për të plagosurit, për ushqimin dhe strehimin e të pastrehëve, por edhe të kostove sociale, të papunët apo të plagosurit që kërkojnë trajtim të gjatë shëndetësor, të kostove ekonomike të panikut nga tërmetet, rënia e konsumit dhe investimit sidomos ai individual dhe familjar dhe shumë më të rënda në peshën e tyre financiare janë kostot e menaxhimit të demolimit të ndërtesave që janë shkatërruar dhe nuk mund të shërbejnë më as për individët e familjet, por as për shërbime publike siç janë çerdhet, kopshtet, shkollat, gjykatë apo elemente të tjera të dëmtimeve në infrastrukturën fizike të çdo institucioni publik në nivel vendor apo kombëtar.
Pasoja më e rëndë në ekonominë tonë është tërmeti i panikut, frikës, pasigurisë, për të konsumuar dhe investuar, janë pasojat jo të lehta të goditjes psikologjike, post-trauma, e cila në vendet e tjera matet se sa e godet ekonominë. P.sh. në një botim vlerësohet se 30-60 % e të dëmtuarave nga këto fatkeqësi familjare kanë trauma të mëdha psikologjike të cilat reduktojnë aftësinë e tyre në punë dhe në veçanti produktivitetin. Kjo humbje në SHBA vlerësohet rreth 75 miliardë dollarë në vit ose rreth 5 herë më shumë se gjithë Produkti i Brendshëm i Shqipërisë. Kjo po ndihet sepse shumë kompani në atë zonë, por jo vetëm aty kanë mungesa për fuqi punëtore pas tërmetit dhe padyshim që produktiviteti i tyre do të vazhdojë të jetë jo i plotë. Prandaj këshilla pasi kalon menaxhimi i krizës humanitare është konsumoni, investoni, sfidojeni dhimbjen, ktheheni forcën për ringritje dhe për një jetë sa më aktive.
Pas kostove humanitare një kosto jo e lehtë është ajo e dëmtimeve fizike, në këtë rast tërmeti nuk ka krijuar dëme të konsiderueshme në infrastrukturën fizike, por dëmtimet e mëdha në disa bashki, kërkojnë demolimin, pastrimin dhe kthimin e këtyre vendeve në territore të pastra dhe të mundshme për investime publike dhe private me studime të thelluara sizmike dhe mikrosizmike. Kjo kosto duhet të dalë e veçantë nga kostoja e rindërtimit, e cila përfshin riparimin dhe ndërtimin e banesave të reja private por edhe publike. Llogaritja me përgjegjësi morale dhe profesionale e çdo qindarke në çdo kosto dhe operacion humanitar dhe ndërtimor është një sfidë e rëndësishme për gjithë zinxhirin e këtij procesi, filluar me atë humanitar deri te sistemimi i të gjithë të pastrehëve dhe bërjen funksionale të çdo ndërtese publike, kopshte, çerdhe, gjimnaze, ndërtesa strehimi të studentëve, spitaleve e gjykatave.
Qeveria ka nisur një fushatë për mbledhje fondesh. BE dhe vende të ndryshime kanë ofruar mbështetje dhe nga ana tjetër, po mblidhen fonde dhe nga shoqata e individë. Por ka disa propozime nga opozita dhe faktorë të shoqërisë që kërkojnë anulimin e disa koncesioneve si një përgjigje direkt e qeverisë për mbulimin e faturës së tërmetit. Si e shikoni këtë propozim?
Kostoja më e madhe dhe më e rëndë, jo vetëm njerëzore, por edhe financiare do t’ju mbetet shqiptarëve. Çdo donator si individ, organizatë, shtet, organizata humanitare apo institucione zhvillimi ndërkombëtare meriton mirënjohje. Kostot financiare do të jenë jo të vogla, por të përballueshme, jo afatshkurtra, por afatmesme, jo thjesht mbështetje humanitare por edhe burime financiare në trajtë borxhi. Hapi i parë i çdo qeverie kur ndodh një tragjedi natyrore është bllokimi buxhetit të atij viti, rishikimi në shkurtim i çdo shpenzimi jojetik, rishikimi i investimeve publike, bllokimi i përjashtimit për një ose dy vite i disave prej tyre që janë në fazë sapo është mbyllur tenderi apo sa kanë filluar punimet, dhe riskedulimi i disa prej tyre për periudha edhe afatgjata.
N.q.s. këto burime nuk mjaftojnë për ta ulur barrën dhe koston e borxhit, është ligjore në rastet e menaxhimit të krizave të tilla që të rishikohen edhe koncesionet apo PPP-të, duke filluar nga ato ku kostot e rishikimit janë sa më të vogla për të gjitha. Situatat e jashtëzakonshme edhe ligjërisht lejojnë marrjen e masave të jashtëzakonshme ku përfshihen edhe koncesionet dhe PPP-të. Ekspertët duhet të identifikojnë dhe propozojnë opsionet më të mira. Por tendencat për të ulur kostot reale se mos publiku kërkon rishikimin e PPP-ve preferenciale dhe koncesioneve abuzive nuk është një strategji e mirë dhe cenon kredibilitetin e qeverisë. /MAPO
