Nga Philip Stephens “The Financial Times”
Fjalët më të mençura që kam lexuar këtë vit në lidhje me demokracitë e përparuara të botës, erdhën nga Aleks Janger, kreu në largim i Shërbimit të Sekrete të Britanisë së Madhe.
Ai paralajmëroi kundër reagimit të tepërt ndaj përpjekjeve të Rusisë dhe të tjerëve për të përmbysur shoqëritë perëndimore.
Sigurisht, agjenci të tilla si ajo që drejtonte Janger duhet t’i kundërshtojnë operacione të tilla. Por problemet nuk fillojnë apo mbarojnë në Moskë. Tërheqja e demokracisë është një narrativë e preferuara e kohërave tona. Dhe është e lehtë të shihet pse.
Kudo që hedh sytë, udhëheqësit e vetëquajtur “të fortë” po tallen me vlerat liberale. Marshimi përpara i demokracisë gjatë epokës së hershme të pasluftës, tani ka pësuar një tërheqje. Liderë autoritarë të palëkundur si Vladimir Putin i Rusisë dhe Xi Jinping i Kinës, janë bërë bashke me nacionalistë jo-liberalë si Rexhep Taip Erdogan në Turqi dhe Narendra Modi në Indi.
BE ka autokratët e vet, edhe me të vegjël, si ai në Hungari Viktor Orban. Partia qeverisëse në Polonisë, Ligj dhe Drejtësi, është përballur me hetime nga autoritetet e BE-së për minimin e pavarësisë së gjykatësve. Partitë populiste i kanë tronditur elitat drejtuese të establishmentit në të gjithë Evropën.
Më e keqja nga të gjitha:demokracia më e fuqishme në botë ka në krye presidentin Donald Trumpin, një lider me prirje autoritare, dhe që e shpërfill hapur sundimin e ligjit. Nuk është ndonjë habi, që përpjekjet e regjimit të Putinit për të nxitur përçarje duke përhapur dezinformacione, dhe mbështetur ekstremistët e ekstremit të djathtë dhe të atij të majtë, po provokojnë një indinjatë të madhe.
Po kështu ndodh edhe me vendosmërinë e dukshme e Pekinit për të kombinuar shtypjen brutale politike në vend, me sulmet e vazhdueshme kibernetike ndaj biznesit perëndimor dhe institucioneve publike. Nuk është gjithmonë e qartë se sa do të rezistojë qendra demokratike.
Pas një jete duke luftuar kundër inkursioneve të tilla, Sër Aleks është mësuar me rreziqet. Por, siç e tha në një intervistë për “Financial Times”, ne nuk duhet t’i bashkojmë problemet e brendshme me kërcënimet e jashtme. Merrni rastin e Putinit:”Unë mendoj se është realisht e rëndësishme që të shmangim dy gabime:së pari të bëjmë punën e Rusisë për të, duke e ekzagjeruar me rrezikun. Së dyti, mendoj se duhet t’i trajtojmë këto gjëra në përpjesëtim të drejtë. Nuk i krijuan rusët gjërat që na ndajnë ne sot”.
“Ne i krijuam ato vetë ato” është një mendim që duhet mbajtur në çdo diskutim, mbi mënyrën se si demokracitë mund ta rifitojnë besimin e qytetarëve të tyre. Thuhet shpesh se bota po përjeton një moment “tukidian”, me fuqinë që rrjedh nga SHBA drejt një Kine në rritje të shpejtë, duke krijuar tensione të tilla si ato midis Athinës dhe Spartës në shekullin V Para Krishtit.
Ky ndryshim shqetësues, u ka dhënë autokratëve si Putin shansin të prishin dhe sfidojnë supozimet e pasluftës në lidhje me politikën liberale dhe tregjet e hapura. E gjitha kjo është e vërtetë. Por, siç sugjeron Sër Aleks, ata që kërkojnë shkakun kryesor të sëmundjeve të demokracisë, duhet të fillojnë kërkimet nga afër shtëpisë.
Dhe vendi për t’ia filluar është kriza financiare e vitit 2008. Për mendimin tim, historianët do ta regjistrojnë rënien e sistemit bankar dhe recesionin që pasoi, si ngjarjen më të rëndësishme gjeopolitike të dekadave të para të këtij shekulli.
Në një farë niveli, ajo krizë e zhvendosi pjesën më të madhe të fuqisë nga Perëndimi tek shtetet e tjera në rritje. Më i rëndësishëm ishte dëmi i shkaktuar në shtëpi. Pabarazitë dhe ankesat që u shfrytëzuan nga Trump dhe kolegët e tij demagogë nuk u shfaqën brenda natës. Por kriza nxori më në pah padrejtësitë e akumuluara nga kapitalizmi laissez-faire (na lini të bëjmë ç’të duam), bumi teknologjik dhe globalizimi.
Stabiliteti politik i epokës së pasluftës u garantua nga një konsensus. Në SHBA, ajo u quajt ëndrra Amerikane; në Evropë, sistemi i tregut social. Ekonomia e tregut do të ofronte një përhapje të gjerë të standardeve dhe mundësive në rritje të jetesës.
Ky sistem, ishte duke u shkatërruar edhe para krizës së 2008-ës. Elitat politike dhe të biznesit, i dhanë goditjen e fundit me programet e tyre të kursimit pas krizës, të cilat detyruan viktimat të paguanin në emër të bankierëve.
Rrugës, ato e shkatërruan atmosferën e pashmangshmërisë, që i ishte dhënë dikur ekonomisë së tregut të lirë të konsensusit të Uashingtonit. Rindërtimi i besimit, kërkon një politikë që e vlerëson fushën publike dhe ri-balancon politikat qeveritare për shpenzimet, taksat, konkurrencën, arsimin dhe mirëqenien për të zgjeruar mundësitë.
Kjo do të jetë masa me të cilën qytetarët e zhgënjyer vlerësojnë përgjigjet ekonomike afatmesme ndaj pandemisë. Në masën që Covid-19 ka diskriminuar viktimat e tij përtej ndarjes së dukshme mes të rinjve dhe të moshuarve, kostot kanë rënë për më pak të prosperuarit dhe më të pasigurtët.
Gjëja e çuditshme është se pavarësisht trimërisë që shfaqin, autokratët dhe despotët janë plotësisht të vetëdijshëm mbi forcën e qenësishme të demokracisë. Ata gjithashtu e dinë brishtësinë e regjimeve autoritare. Nëse perëndimi kritikohet si dekadent, liderë autoritarë nuk po i shohin perëndimorët që të tundin pankarta në rrugë duke kërkuar më pak liri.
Putin jeton në frikën e “revolucioneve me ngjyra”. Xi Jingping këmbëngul që të gjithë zyrtarët në rritje në hierarkinë e Partisë Komuniste Kineze ta mësojnë mirë, se nëse i japin qoftë edhe një pëllëmbë hapësirë demokracisë, ata do të përballen me thirrjet e pa rezistueshme të qytetarëve për liri.
Sigurisht është me rëndësi që Perëndimi po vepron për të ndalur Putinin. Dhe më e rëndësishme akoma, kjo tregon vendosmërinë në luftën kundër strategjitë së Xi Jingping të represionit dhe imponimit. Por shpëtimi i demokracisë? Mënyra e duhur për ta bërë këtë, është të rregullojmë politikat ekonomike dhe sociale, që u kanë hequr legjitimitetin shoqërive liberale në sytë e qytetarëve të tyre.
Burimi i lajmit: https://www.ft.com/content/db7e5a06-ea44-4cce-9076-4c00a48aec8f
Përshtatur nga Tirana Today
