Gjatë viteve që i paraprinë Luftës së Dytë Botërore, por edhe gjatë saj, shumë nga fuqitë kryesore botërore ishin angazhuar në eksperimente bërthamore. Amerikanët, britanikët, gjermanët dhe sovjetikët, ishin shumë të vetëdijshëm mbi potencialin e armëve bërthamore gjatë viteve 1930, kur testimet kishin zbuluar mundësinë e shpërthimeve.
Me të gjitha palët që po punonin fshehtazi të tjerëve, për të zbuluar mënyrën e prodhimit të armës bërthamore, siguria kishte një rëndësi të madhe. Asnjë palë nuk ishte e gatshme të ndante ato që mësonte gjatë eksperimenteve, me ata që mund t’i përdorin këto sekrete kundër tyre. Spiunazhi ishte pra çelësi kryesor, për të vjedhur sekretet e programeve bërthamore të vendeve të tjera. Çdo vend do të angazhonte dhjetëra spiunë, me shpresën e përfitimit të njohurive mbi përparimet shkencore të armiqve apo edhe aleatëve të tyre.
Fizikanti teorik Klaus Fuks, do të dëshmohej një spiun jashtëzakonisht i aftë. Ai do t’i siguronte sovjetikëve të dhëna sekrete për disa shtete, gjatë gjithë kohës që punoi nën mbikëqyrjen e britanikëve. Edhe pse lindi në Gjermani në vitin 1911, Klaus, nuk kishte simpati ndaj nazizmit. Simpatitë e tij politike i përkisnin në fillim Partisë Socialiste gjermane, dhe më vonë Partisë Komuniste, nga ku ai kundërshtoi me ngulm ngjitjen në pushtet të nazistëve.
Prirjet komuniste të Klausit, e bindën atë se kur Hitleri të bëhej kancelar, ai nuk do të ishte më i sigurtë brenda Gjermanisë. I vetëdijshëm se nazistët do të synonin të eliminonin të gjithë kundërshtarët politikë, ai shkoi në Angli në vitin 1933. Një student i shkencave, Klaus Fuks e vazhdoi i papenguar arsimimin e tij.
Ai aplikoi për marrjen e nënshtetësisë britanike. Por pati jo pak probleme, pasi kishte filluar lufta midis Gjermanisë dhe Anglisë. Meqë Klaus ishte gjerman, ai u dërgua në një kamp internimi në Kebek të Kanadasë. Kjo ishte një masë parandaluese, që çdo gjerman të mos kishte mundësi të ndërmerrte veprime armiqësore brenda kufijve britanikë.
I papenguar nga masa të tilla, Klaus vazhdoi punën e tij si fizikant, duke botuar disa studime, dhe duke krijuar kontakte me anëtarët e partisë komuniste. Ata po ndihmonin Jurgen Kuzinskin, për organizimin e një lëvizjeje komuniste brenda vetë Britanisë së Madhe.
Këto kontakte, do të rezultonin tejet të vlefshme për Klausin, kur u la i lirë nga kampi në vitin 1940. Pas lirimit, ai ishte në gjendje të merrte shtetësinë britanike, dhe së shpejti do ta punësohej në projektin e bombës atomike britanike. Megjithatë, pavarësisht besimit që britanikët kishin krijuar tek Klausi, që ishte betuar të mbante sekret projektet mbi të cilat ishte angazhuar, ai kishte plane të tjera për informacionet që po përvetësonte.
Përmes kontakteve me komunistin Kuzinski, Klaus u lidh me një anëtar të GRU, inteligjencës ushtarake të Bashkimit Sovjetik. Duke shprehur interesin për t’i shërbyer Bashkimit Sovjetik dhe kauzës komuniste, Klaus nisi t’u jepte sovjetikëve sekretet e kërkimeve të britanikëve mbi armën bërthamore.
Në vitin vitin 1944, Klaus Fuks shkoi në Los Alamos në Nju Meksiko të SHBA-së, për të punuar mbi programin bërthamor amerikan, si përfaqësues i britanikëve. Meqë Shtetet e Bashkuara dhe Britania, ishin aleate të ngushta gjatë luftës, programet e tyre bërthamore bashkëpunonin shpesh me njëra-tjetrën.
Kjo i dha Fuks edhe më shumë akses në sekretet e kërkimeve bërthamore. Dhe ai nuk e pati aspak problem, t’ia kalonte ato që po mësonte Bashkimit Sovjetik. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, mbi të nuk pati kurrë asnjë dyshim, dhe as u kap ndonjëherë për spiunimin e tij. Përkundrazi, falë angazhimit të tij, Klaus cilësohej nga britanikët si një shkencëtar i nivelit të lartë.
Kur mbaroi lufta, Fuks u rikthye në Britani, dhe vazhdoi punën e tij në programin britanik të kërkimit bërthamor, duke u dërguar sërish sovjetikëve të dhëna me shumë vlerë. Sidoqoftë, fati do të braktisë në vitin 1949. Projekti Venona i inteligjencës amerikane, zbuloi se ai kishte qenë në komunikim të vazhdueshëm me sovjetikët.
Britanikët, mosbesues ndaj këtij informacioni, ndërmorën vetë një hetim. Në fillim, Klaus Fuks mohoi se ishte spiun. Por në vitin 1950, ai u dorëzua dhe rrëfeu të gjithë krimet e tij. S’ka dyshim se britanikët u tronditën nga një rrëfim i tillë. Por dëshmia e Fuksit, çoi në arrestimin dhe burgosjen e spiunëve të tjerë që vepronin në rajon.
Klaus Fuks u arrestua dhe u dënua me 14 vjet për spiunazh. Meqenëse në atë kohë Bashkimi Sovjetik ishte ende aleat me Perëndimin, pavarësisht tensioneve në rritje, dënimi i Fuks nuk ishte aq i ashpër. Shtetësia britanike u hoq, dhe ai kaloi 9 vjet në qeli, para se të lirohej për sjellje të mirë.
Sot ka ende një debat në lidhje me efektivitetin e spiunazhit të Fuks. Teksa është e pamohueshme, që ai ishte në gjendje të vidhte shumë sekrete, dhe t’i transferonte ato në Bashkimin Sovjetik, politika sovjetike në atë kohë synonte në përdorimin e studimeve të vjedhura, si një mjet për të kontrolluar studimet e veta në atë fushë.
Rreziqet e kundër-spiunazhit, ishin tepër të mëdha. Dhe të dhënat e rreme mbi programin bërthamor, mund të çonin në ndonjë katastrofë serioze, apo humbje kohe të konsiderueshme. Gjithsesi, ka nga ata që argumentojnë se falë Fuksit, sovjetikët u vonuan nga 1 në 2 vjet në qasjen që patën ndaj armës bërthamore.
TIRANA TODAY
