Nga: Klementin Mile
Përtej të gjithave ndasive ideologjike, emotive, vlerore dhe të interesave, të majtë dhe të djathtë bashkohen në një pikë: qeveria ua ka mohuar të drejtën demokratike për të zgjedhur më 30 qershor. Në vend të kësaj, ajo e ka ftuar popullin në votim.
Për popullin kjo është humbje. Është humbje, sepse shqiptarët, kulturalisht dhe ligjërisht, kanë vendosur të jetojnë në demokraci dhe, në pamundësi të ushtrimit të së drejtës për të zgjedhur, atyre u ikën nga duart pushteti. Pas kësaj, qeveria nuk do të ketë më vetëm instrumentet e pushtetit, por edhe pushtetin për t’i formësuar, përkulur, ndryshuar, thyer dhe zëvendësuar si të dojë këto instrumente.
Për qeverinë ky është përfitim. Është përfitim, sepse duke i mohuar popullit të drejtën e zgjedhjes, qeveria e përvetëson këtë të drejtë. Tashmë është ajo që zgjedh dhe e thërret popullin të konfirmojë, përmes votimit, zgjedhjen e saj. “Në demokraci”, shkruante filozofi Klod Lëfor, “vendi i pushtetit është gjithmonë bosh”. Pikërisht ky është përfitimi i qeverisë. Me përvetësimin e zgjedhjes, e cila në demokraci i takon popullit, qeveria ulet në vendin e pushtetit me projeksionin për të mos e lënë kurrë bosh.
Situata është e qartë. Qeveria ka përvetësuar, padrejtësisht, një përfitim që në demokraci i takon popullit: të drejtën për të zgjedhur. Populli, nga ana e vet, mund të reagojë në tri mënyra ndaj këtij ndryshimi negativ, të cilat metaforikisht emërtohen “dalje”, “zë” dhe “besnikëri”. Teoricienë të njohur të teorisë së lojërave politike, si Hirshman, Klark dhe Golder, i përkufizojnë mënyrat e reagimit të popullit si më poshtë.
“Dalje” do të thotë të pranosh që ka ndodhur një ndryshim negativ në ambientin tënd dhe, prandaj, të ndryshosh sjelljen për të arritur rezultatin më të mirë të mundshëm në këtë ambient të ri. “Zë” do të thotë të përdorësh “zërin” (të ankohesh, të protestosh, të lobosh, ose të ndërmarrësh veprim direkt) në përpjekje për ta kthyer ambientin në gjendjen origjinale. “Besnikëri” do të thotë të pranosh faktin që ambienti yt ka ndryshuar dhe, megjithatë, të mos e ndryshosh sjelljen tënde.
Le të bëhemi më konkretë. Cilat janë, pra, tri mënyrat e mundshme të reagimit popullor më 30 qershor? Së pari, shqiptarët mund të zgjedhin daljen. Kjo do të thotë të mos marrin pjesë në votim. Së dyti, mund të zgjedhin të ngrenë zërin. Kjo do të thotë të vijojnë protestat, fushatat e ndërgjegjësimit, ose të organizohen për ta pamundësuar procesin e votimit më 30 qershor. Së treti, mund të zgjedhin të tregohen besnikë. Kjo do të thotë të shkojnë në votim dhe të mbështesin qeverinë, edhe pse kjo e fundit u ka mohuar të drejtën e zgjedhjes.
Atëherë, a do të dëgjohet zëri i popullit më 30 qershor? Apo qytetarët do ta injorojnë në heshtje procesin e votimit, duke menduar se ku mund të përballohet më mirë vapa, në shtëpi apo plazh? Apo më 30 qershor do të shohim rreshta njerëzish kokulur dhe gojëkyçur, të cilët do të drejtohen nëpër qendrat e votimit?
Natyrisht, të tria këto do të ndodhin. Nuk mund të flitet për popullin si një entitet i unifikuar nga vlerat, interesat dhe motivet. Por ka rëndësi të parashikohet se cili reagim do të jetë më masivi. Teoria e lojërave politike thotë që reagimi qytetar varet nga kombinimi i disa faktorëve: nga kostoja e ngritjes së zërit, nga vlera që i jep qeveria besnikërisë së qytetarit, nga sa tërheqëse është alternativa e daljes, nga vlera e gjësë që qeveria ia ka marrë ose ia ka mohuar qytetarit.
Por, mbi të gjitha, kanë rëndësi dy konsiderata: E para, a varet ekzistenca e qeverisë nga mbështetja e qytetarit apo është autonome prej tij? Dhe e dyta, a posedon qytetari ndonjë kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare? Nisur nga sa më sipër, faktorët mund të kombinohen për të prodhuar 4 skenarë të ndryshëm.
Skenari 1: Kur qytetari posedon kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare dhe qeveria varet prej tij, atëherë qytetari zgjedh të ngrejë zërin. Në rastin konkret, qytetari proteston dhe qeveria i përgjigjet pozitivisht. Në këtë skenar, qytetari, edhe pse vuan koston e ngritjes së zërit, e rifiton të drejtën e mohuar për të pasur zgjedhje. Ndërkohë që qeveria siguron besnikërinë e qytetarit.
Skenari 2: Kur qytetari nuk posedon kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare, pavarësisht se qeveria varet prej tij, atëherë qytetari zgjedh t’i mbetet besnik qeverisë. Në rastin konkret, qytetari rreshtohet për të votuar, pasi pret që, po të veprojë ndryshe, qeveria ta injorojë. Në këtë skenar, qytetari e humbet të drejtën për të pasur zgjedhje dhe nuk merr asgjë në këmbim. Ndërkohë që qeveria, jo vetëm përvetëson të drejtën e zgjedhjes që i përket qytetarit, por edhe siguron besnikërinë e këtij të fundit.
Skenari 3: Kur qytetari posedon kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare, por qeveria nuk varet prej tij, atëherë qytetari zgjedh daljen nga linja qeveritare. Në rastin konkret, qytetari rri në shtëpi ose shkon në plazh, pasi pret që, po të ngrejë zërin, qeveria ta injorojë. Në këtë skenar, qytetari e pranon në heshtje humbjen e së drejtës për zgjedhje dhe përfton aq vlerë sa rezulton nga braktisja e votimit. Ndërkohë që qeveria përvetëson të drejtën e zgjedhjes që i përket qytetarit.
Skenari 4: Kur as qytetari nuk posedon kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare dhe as qeveria nuk varet prej tij, atëherë qytetari zgjedh t’i mbetet besnik qeverisë. Në rastin konkret, qytetari rreshtohet për të votuar, pasi pret që, po të veprojë ndryshe, qeveria ta injorojë. Edhe në këtë skenar, qytetari e humbet të drejtën për të pasur zgjedhje dhe nuk merr asgjë në këmbim. Ndërkohë që qeveria, jo vetëm përvetëson të drejtën e zgjedhjes që i përket qytetarit, por edhe siguron besnikërinë e këtij të fundit.
Përfundimisht, cili skenar ka gjasa të jetë masiv më 30 qershor? E vërteta është se qytetarët shqiptarë, në shumicë, nuk posedojnë kërcënim të besueshëm për të dalë nga linja qeveritare. Të punësuarit në administratën shtetërore nuk kanë një alternativë pune më të mirë – ata dhe të afërmit e tyre do të shkojnë në votim. Biznesmenët e vegjël dhe të mesëm, të trysnuar nga organet tatimore, nuk kanë alternativë më të mirë sesa t’u binden urdhrave politikë të qeverisë – ata dhe të punësuarit e tyre do të shkojnë në votim. Socialistët idealistë e kanë të lidhur idealin e tyre me suksesin e Partisë Socialiste dhe nuk mund të dalin jashtë linjës qeveritare, pasi kështu, sipas tyre, do të përfitonte opozita – ata do të shkojnë në votim.
Më 30 qershor do të shohim në zbatim skenarin 4. Do të shohim masivisht qytetarë të rreshtuar kokulur dhe gojëkyçur të kryejnë ritin e votimit, ndërkohë që pranë qendrave të votimit do të dëgjohen disa zëra proteste dhe shumë më larg, në shtëpi dhe në plazhe, të tjerë qytetarë do e gjejnë veten të përhumbur përpara televizorit, detit dhe mendimeve të tyre./ Gazeta Liberale
