Ishte një skenë e zakonshme në Tiranë, kryeqyteti i Shqipërisë, ku qindra njerëz grumbulloheshin në Sheshin Skënderbej, burra dhe gra veshur me uniforma partizane jeshile të zbukuruara me yll të kuq sovjetik sikur vinin nga një luftë.
Në një mbledhje të tillë, diktatori Enver Hoxha njoftoi për një politikë agresive ushtarake që do të ndikonte në jetën e çdo burri, gruaje dhe fëmije në vendin e vogël ballkanik. Udhëheqësi i cili e kishte qeverisur Shqipërinë me një grusht të hekurt që nga viti 1944 ishte gati për të përgatitur atdheun e tij për t’u mbrojtur nga pushtimi në të gjitha frontet me një strategji të çuditshme të quajtur bunkerizim.
Duke filluar nga viti 1967, ndërtimi i bunkerëve të betonit të rrumbullakosura vazhdoi pandërprerë për 20 vitet e ardhshme derisa bastionet e kërpudhave shpërthyen edhe përgjatë plazheve dhe kufijve, kodrave dhe maleve, e nëpër fusha dhe pyje. Ndonëse numri i saktë i gjigandëve gri është i panjohur – vlerësimet shkojnë nga 500,000 në gati 750,000 – bunkerët qëndrojnë si monumente për vitet që shqiptarët jetonin në izolim të plotë nga pjesa tjetër e botës.
Ka pasur dy arsye kryesore pse Hoxha vendosi që bunkerizimi ishte i nevojshëm, sipas Tritan Shehu, ish-ministri i punëve të jashtme të Shqipërisë. Ndërtimi i bunkerëve ishte i lidhur ngushtë me paranojën e regjimit në lidhje me synimet e bllokut sovjetik dhe dyshimet e tij në mënyrë të barabartë të thellë të botës jo komuniste. “Pra, ishte një regjim që shprehte pasigurinë që një kriminel ka kur rritet në një mjedis civil”, thotë Shehu.
Hoxha ishte një stalinist i devotshëm, një izolacionist dhe një ateist. Shteti ishte pa fe, dhe puna shpesh konsiderohej adhurim. “Gjithmonë të gatshëm” – ishte një frazë e zakonshme në Shqipërinë e Hoxhës. Programi i ndërtimit i shtoi asaj “psikologjinë e frikës” në mesin e popullatës, thotë Shehu. U bë “e domosdoshme që shqiptarët të dukeshin si armiq për të gjithë ata që jetonin jashtë vendit, si dhe për ata që nuk e pëlqenin regjimin e brendshëm”.
Strategjia mbrojtëse ushtarake e regjimit ishte luftë guerrilase e projektuar për të mposhtur një forcë pushtuese më të fuqishme. Bunkerë të mëdhenj u ngjitën në kodra me bunkerë më të vegjël që rezistuan nga jashtë dhe u lidhën përmes një rrjeti tunelesh nëpër fshatrat shqiptare. “Linjat e mbrojtjes fillojnë me pozicionet individuale dhe kolektive të mitralozëve, pastaj topave dhe artilerisë më të rëndë”, tha Elian Stefa dhe Gyler Mytydi, autorë të Rrahman Parllaku, një ish-veteran i ushtrisë shqiptare të Luftës së Dytë Botërore dhe Luftës së Kosovës.
Kërpudha betoni
“Brenda pozicioneve të këmbësorisë do të kishte edhe persona të armatosur, të cilët ofrojnë përkrahje të zjarrit për vijën e parë dhe të dytë të mbrojtjes”.
Kishte një precedent historik për këtë filozofi ushtarake. Peizazhi i Shqipërisë e lejoi atë të luftonte Perandorinë Osmane gjatë pesë shekujve të pushtimit, si dhe të pengonte përpjekjet italiane dhe gjermane për të kontrolluar vendin gjatë Luftës së Dytë Botërore. Me qindra e mijëra bunkerë që fshihnin në fshatrat e Shqipërisë së Hoxhës ishin një përdatje për t’u mbrojtur nga bota.
Por si u bë Hoxha paranojën për të forcuar kombin e tij? Hoxha nuk kishte bërë shumë miq në kohën e tij si udhëheqës. Bashkimi Sovjetik i ndau rrugët me Shqipërinë, pasi u bashkua me Kinën gjatë çarjeve Sino-Sovjetike. Konflikti midis Shqipërisë dhe Greqisë, fqinji i saj në jug vijonte. Ajo që Jugosllavia atëherë e krahasonte në veri dhe në lindje, dhe marrëdhëniet ishin të tendosura midis ish-kryeministrit jugosllav Josip Broz Tito dhe Hoxha, i cili akuzoi Titon për persekutimin e pakicës shqiptare të Jugosllavisë.
Megjithatë tensionet e epokës vijonin dhe lufta kurrë nuk erdhi gjatë regjimit të Hoxhës, i cili përfundoi me vdekjen e udhëheqësit, në vitin 1985. Bunkerët kurrë nuk u përdorën për qëllimin që ishin projektuar.
Trembëdhjetë vjet më vonë, ata më në fund u përdorën. Jugosllavia kishte thyer në vitin 1989 dhe republikat e saj të forta, Mali i Zi dhe Serbia, luftuan Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës në vitet 1998-1999. UÇK-ja i përdorte bunkerët si pozicione mbrojtëse përgjatë kufirit të Shqipërisë me Kosovën. Ushtria serbe u përgjigj duke bombarduar goditjet konkrete me artileri, edhe pse refugjatët nga konflikti kërkuan strehim atje.
Që atëherë, shumica e bunkerëve kanë rënë në gjendje të keqe, megjithëse shumë njerëz ende ndalin këmbët për t’i parë në kalimet malore dhe përgjatë autostradave. Sipërmarrësit kanë transformuar disa në hostele, dyqane dhe restorante. “E ardhmja e bunkerëve do të jetë shkatërrimi i tyre,” thotë Shehu, “dhe çlirimi i territoreve prej tyre.” Edhe pse disa besojnë se kombi duhet të ruajë bunkerët për rëndësinë e tyre për historinë shqiptare, Shehu nuk është dakord. “Bunkerët nuk i shërbejnë askujt”, thotë ai. “Ata dëmtojnë territorin dhe krijojnë ndotje, si dhe sjellin kujtime të shëmtuara të së kaluarës”.
Burimi: Ozy.com
Përktheu: Tirana Today
