Nga Leonid Bershidsky “Bloomberg View”
Çmimi Nobel për Letërsi i vitit 2019, dhënë shkrimtarit austriak, shkaktoi siç mund të parashikohej shumë protesta, si në vendet që kanë qenë pjesë e Jugosllavisë, ashtu edhe nga ana e komunitetit letrar global. Handke konsiderohet gjerësisht si një avokat i ish-diktatorit jugosllav, Slobodan Millosheviç.
Por unë mendoj se vendimi i Akademisë Suedeze, meriton një reagim më të nuancuar sesa thjesht indinjata. Së pari, Millosheviçi ishte një diktator që i kishte njollosur duart e tij me gjak. Shkrimet e Handkes për të, dhe për atë që ndodhi gjatë luftërave jugosllave të viteve 1990, siç është një artikull në të përditshmen franceze “Liberation”, tentuan të krijonin një ekuilibër midis krimeve të luftës nga serbët e udhëhequr nga Millosheviçi, dhe krimeve të armiqve të tyre, kryesisht kroatë dhe myslimanë.
Kjo ishte një qasje thellësisht e gabuar, pasi secili krim lufte, qëndron i vetëm në monstruozitetin e tij. Gjykatat ndërkombëtare nuk bëjnë krahasime mes krimeve gjatë gjykimit, por vendosin për secilin rast veç e veç. Megjithatë duhen eksploruar arsyet që e çuan Handken, një nga shkrimtarët më të vlerësuar në gjuhën gjermane, të merrte pjesë në funeralin e Millosheviçit në vitin 2006, ku ai mbajti edhe një fjalim të shkurtër (nga i cili nuk ka mbijetuar asnjë material video apo audio).
Një nga temat e përsëritura në veprën e Handkes, është pamjaftueshmëria e gjuhës si një instrument komunikimi. Beschreibungsimpotenz – pafuqia e përshkrimit – është një nga termat e tij të preferuara. Ai duket se e sheh veprën e tij, si një përpjekje për të gjetur mënyra më të sakta për të përshkruar përvojat jetësore, sesa ato që përdorin zakonisht njerëzit.
Siç është shprehur dikur: “Unë nuk kam ndonjë ideologji, botëkuptim, dhe as ndonjë mesazh të vërtetë për të komunikuar. Mesazhi im qëndron në ndryshimin e fjalive, në mënyrë që unë të përpiqem të ripunoj mbi përvojat e mia të pafjala me një lloj natyre të dytë”.
Reagimet e Handkes mbi luftërat Jugosllave, vijnë pjesërisht për shkak të “acarimit” të tij në lidhje me gjuhën e ngarkuar të përdorur nga gazetarët dhe intelektualët publikë, për t’i përshkruar ato. Ai shkruan kështu ndër të tjera në artikullin e tij në “Liberation”: Le ta dëgjojmë më në fund njëri-tjetrin, në vend se të bërtasim dhe lehim secili në dy kampe armike. Por, le të mos i tolerojmë më qeniet (?), shpirtrat e këqij (?), që në problemin jugosllav, vazhdojnë të përdorin fjalë të ashpra si “revizionizëm”, “aparteid”, “Hitler”, “diktaturë e përgjakshme” etj.
Dikush mund të shohë tek ky “acarim”, një synim cinik të ekuivalencës morale, për të jusfitikuar ambicien e Serbisë për të mbajtur nën kontroll gjithë territorin e ish-Jugosllavisë. Handkes i pëlqente shteti i madh federal Jugosllav. E ëma e tij ishte sllovene, dhe ai e shkroi romanin e tij të parë në ishullin kroat Krk, kur federata ishte ende më këmbë, dhe që ai do të donte të mbetej përherë ashtu.
Por, unë mendoj se ka shumë gjasa që Handke të ketë kërkuar një mënyrë për të ndryshuar gjuhën, për të zëvendësuar “fjalët prej plumbi”, për hir të një përshkrimi më të mirë dhe më të saktë. Vetë Handke i shihte gjërat në atë mënyrë, dhe ndonjëherë pyeste veten nëse kjo mund të funksiononte.
Ai shkroi në librin e tij mbi Serbinë ”Një udhëtim nëpër lumenj:Drejtësi për Serbinë”:”Po, me secilën fjali, edhe unë e kam pyetur veten time, nëse një shkrim i tillë është i turpshëm, nëse ai duhet të ndalohet, dhe kjo e bëri udhëtimin tim me aventuresk, dhe në një aspekt tjetër të rrezikshëm, shpeshherë shumë dëshpërues (më besoni)”.
Udhëtimi që ndërmori Handke, ishte një nga përpjekjet e tij për të de-konfliktuar gjuhën, për ta nxjerrë urrejtjen jashtë saj. Kështu, kuptimet mund të bëhen më transparente dhe më të barabarta me përvojat themelore. Ai numëroi në krah të vetes edhe shkrimtarët e tjerë, madje edhe ata me të cilët nuk binte dakord.
Në artikullin e tij të vitit 2012, “Peter Handke dhe gjuha e luftës”, Skot Ebot kujton se kur një tjetër fitues i çmimit Nobel në letërsi, Gynter Gras, mbështeti ndërhyrjen e NATO-s në Jugosllavi, serbët nisën një fushatë kombëtare, për të mbledhur librat e Gras kudo që gjendeshin, dhe për t’ja rikthyer shkrimtarit gjerman.
Handke i nxiti serbët të rishikonin vendimin e tyre, dhe të vazhdonin ta lexonin Gras, edhe nëse ishin kundër qëndrimit të tij politik. Megjithatë, përpjekja për de-konfliktualizimin e gjuhës nga ana e Handkes, është kryesisht e dështuar. Kryeministri shqiptar Edi Rama, vetë një artist, denoncoi javën e kaluar në rrjetet sociale “paturpësinë” e dhënies së çmimit Nobel Peter Handkes, duke theksuar si ai vendim i ndillte krupën.
Si publicist, edhe unë e njoh shumë mirë këtë lloj dështimi. Pasi kam dështuar shpesh, dhe po në këtë mënyrë. Kur përpiqesh të hidhesh poshtë një narrativë, të dëgjosh të dyja palët, të gjesh fjalë neutrale por të sakta për çështje me shumë ngarkesë emocionale, polarizuese, përfundon duke qenë miku i askujt.
Dhe mbi të gjitha ndodh që shpesh të mungon e vërteta, e cila shpesh e zezë ose e bardhë. Në gazetari, asnjanësia është një mjet i domosdoshëm, por edhe një kurth. Por në letërsi, ku ka më shumë hapësirë në dispozicion, dhe lexues më të kultivuar, duhet të jetë i mundur shndërrimi i neutralitetit në këndvështrime të ndryshme, për të paraqitur një tablo më komplekse.
Të paktën Handke u përpoq atje ku shumë të tjerë do të kishin hequr dorë nga frika, se aftësia e tyre për të marrë çmime letrare do të ishte shumë e dobët, pa pasur brenda faktorin polemikë./ TIRANA TODAY
