Në vend që vendet e punës të zihen nga njerëzit më të talentuar, postet më të çmuara në administratë, ndahen mbi bazën e një sistemi patronazhi. Horizonti mendor i të rinjve në rajon është zgjeruar, dhe ata kërkojnë mundësi për të shfaqur dhe realizuar potencialin e tyre të plotë. Humbja e aftësive të atyre që largohen, e privon rajonin nga faktorët më të rëndësishëm për transformimin ekonomik dhe demokratik.
Ankesa ka boll, por jo ide. Çështjet që duhet të zgjidhen, janë qartazi të njohura. Ato kanë të bëjnë me trajtimin e deficiteve të mëdha në qeverisjen e duhur, dhe nivelet e larta të korrupsionit. Dhe kjo është saktësisht se si “të brendshmit” – ata që janë në pushtet – priren ta preferojnë situatën.
Tek e fundit, ata përfitojnë shpesh personalisht nga gjendja aktuale. Mendimi se është vetë këmbëngulja e tyre për të ruajtur një strukturë antidemokratike dhe të korruptuar të pushtetit, ajo që e zvogëlon të ardhmen e vendeve të tyre dhe nxit largimin e të talentuarve (dhe që nuk kanë lidhjet e duhura), është i pakundërshtueshëm.
Kufizimi i të rinjve?
Në vend se të pastrojnë pragun e tyre, një mundësi e diskutueshme është të kufizojnë lëvizshmërinë e njerëzve më të talentuar. Megjithatë, jashtë rindërtimit të strukturave totalitare, kjo është thjesht (dhe fatmirësisht) e pamundur në botën e sotme.
Prova më bindëse vjen në formën e një eksperimenti hipotetik: Imagjinoni sikur lëvizja e tyre të mund të kufizohet. Edhe atëherë, Ballkani Perëndimor nuk do të bëhej më i kualifikuar. Nëse njerëzit ndalohen të largohen, ata njerëz nuk mund të përfitojnë aftësitë shtesë, për të cilat kanë nevojë për të çuar përpara ekonominë e vendeve të tyre.
Përveç kësaj, horizontet mendore të të rinjve janë zgjeruar, dhe këta të fundit janë tashmë të etur të kërkojnë mundësitë reja për të shfaqur dhe realizuar potencialin e tyre të plotë. Mungesa e mundësive në shtëpi, është ajo që i nxit ata të largohen. Studimet sugjerojnë se sa më i varfër të jetë një vend, aq më e madhe është përqindja e shpikësve që nxiten të emigrojnë jashtë vendit.
Një studim i kohëve të fundit i Organizatës Botërore të Pronësisë Intelektuale, sugjeron se përqindja e patentave të paraqitura nga emigrantët është 98 për qind në rastin e Shqipërisë, 75 për qind për Bosnje Hercegovinën, dhe 71 për qind për Serbinë.
Rrjedhja e trurit si një mundësi
Nga kjo perspektivë, ikja e trurit mund të shihet si një mundësi për Ballkanin Perëndimor. Në një perspektivë të tillë, emigrantët e aftë shihen si një investim, që do të rieksportohet në një periudhë afatgjatë në vendin e origjinës me aftësi dhe njohuri të reja.
Sidoqoftë, në vend që të ankohen me trishtim për ikjen e trurit, këto janë nisma për rifitimin e trurit që janë gjithnjë e më të domosdoshme. Hapësirat e krijuara për emigrantët e kualifikuar, mund të kenë një rëndësi realisht transformuese për zhvillimin e ardhshëm të Ballkanit Perëndimor.
Mjerisht, ky është një debat i ende jo shumë i zhvilluar në rajon. Prandaj emigracioni nuk duhet të perceptohet si një problem për qeveritë në Ballkanin Perëndimor. Ato duhet ta shohin atë më shumë si një mundësi – dhe një nxitje (për të reformuar qeveritë e tyre, strukturat politike, si dhe ato ekonomike).
Për më tepër, duke pasur parasysh normat e larta të papunësisë, dhe mungesën e kapaciteteve vendase për të absorbuar fuqinë punëtore në rritje, këta udhëheqës politikë nuk kanë asnjë zgjedhje tjetër, përveçse t’i jenë mirënjohës emigracionit.
E vërteta është se sa këta udhëheqës po e shohin këtë çështje me cinizëm. Ata e dinë shumë mirë se përse u pëlqejnë largimet e njerëzve të arsimuar. Për ta, kjo ofron përfitimin e reduktimit të rrezikut të opozitës politike në vend përmes eksportimit jashtë të kërkesës për transparencë dhe llogaridhënie.
Emigracioni si një mbrojtje politike
Me fjalë të tjera, një shpërngulje e tillë është çelësi për t’i mbajtur gjërat pikërisht kështu siç janë aktualisht. Më e keqja nga të gjitha, është ngadalësimi i konkurrencës në sektorin publik, sektori më i madh i punësimit në të gjitha vendet e rajonit. Në vend që vendet e punës të zihen nga njerëzit më të talentuar – atyre që mund ta çojnë përpara vendin – ato ndahen në bazë të patronazhit.
Për rrjedhojë, nuk është më i kualifikuari, por ai që ka më shumë lidhje që i zë ato vende pune. Në një periudhë afatgjatë, humbja e aftësive është duke e privuar rajonin nga faktorët më të rëndësishëm për transformimin socio-ekonomik dhe demokratik.
Një zgjidhje me dy hapa
Duke pasur parasysh situatën aktuale, dhe që të arrihet një përparim domethënës, qeveritë e Ballkanit Perëndimor duhet të përqendrohen në:
- Forcimin e institucioneve dhe politikave ekonomike, për të krijuar mjedisin që i inkurajon njerëzit të qëndrojnë në vendet e tyre
- Nxitja e rikthimit të emigrantëve në vend, duke tërhequr punëtorë të kualifikuar.
Kjo është mënyra e vetme, me anë të së cilës mund të shmanget rreziku i qartë dhe i pranishëm i emigracionit, dhe konvergjenca e ngadaltë e të ardhurave, të cilat përforcojnë reciprokisht njëra-tjetrën.
(Valbona Zeneli, “The Globalist”)
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
