Gazetari Edward Hunter, qe i pari që dha alarmin. “Taktikat e ‘shpëlarjes së trurit’ i detyrojnë kinezët të hyjnë në radhët e Partisë Komuniste”- ishte titulli i artikullit të tij në “Miami Daily News” në shtatorin e vitit 1950. Në artikullin, që më vonë u shndërrua në një libër, Hunter përshkruante se si Ushtria e Kuqe e Mao Ce Dunit, përdorte teknika të tmerrshme të vjetra për t’i kthyer kinezët në komunistë automatë dhe të pamend.
Ai e quajti këtë procesi hipnotik i “shpëlarjes së truve”. Ai kishte për qëllim të “ndryshojë rrënjësisht mendjen e një njeriu, në mënyrë që ai të bëhet një kukull e gjallë, një robot njerëzor”. Kjo nuk ishte hera e parë që frika ndaj komunizmit, dhe teoria e kontrollit të mendjes, kishte depërtuar në publikun amerikan. Në vitin 1946, Dhoma Amerikane e Tregtisë, qe aq shumë e shqetësuar me përhapjen e komunizmit, saqë propozoi largimin e liberalëve, socialistëve dhe komunistëve nga institucione si shkollat, bibliotekat, gazetat dhe televizionet.
Retorika nxitëse e Hunter, nuk pati menjëherë ndonjë ndikim të madh – deri pas 3 vitesh, në Luftën e Koresë , kur të burgosurit amerikanë të luftës, filluan të dëshmojnë për krimet e çuditshme.
Kur u rrëzua me avionin e tij mbi Kore dhe u kap rob në vitin 1952, koloneli Frank Schwable ishte zyrtari ushtarak më i lartë i rënë në duart e armikut, dhe deri në shkurtin e vitit 1953, ai dhe të burgosurit e tjerë të luftës kishin pranuar në mënyrë të rreme se kishin përdorur luftën embrion kundër koreanëve, duke hedhur çdo gjë mbi kokat e tyre nga antraksi, tek bacili i murtajës.
Publiku amerikan u trondit, dhe situata u përkeqësua kur më shumë kur 5.000 nga 7.200 të burgosurit e luftës nënshkruan një peticion të përbashkët, ku i kërkonin qeverisë së SHBA t’i jepte fund luftës.
Goditja përfundimtare erdhi kur 21 ushtarë amerikanë nuk pranuan riatdhesimin. Papritmas kërcënimi i ndërrimit të pikëpamjeve ishte shumë e vërtetë, dhe ai ndjehej kudo. Ushtria amerikane i mohoi akuzat e bëra nga “rrëfimet” e ushtarëve, por nuk mundi të shpjegonte se si ata kishin qenë të detyruar t’i bënin ato.
Si mund të shpjegohej sjellja e ushtarëve, përveçse me ndryshimin e dhunshëm të pikëpamjeve? Ideja e kontrollit të mendjes lulëzoi në kulturën pop, me filma si “Kandidati Mançurian”, që flet për një person, mendja e të cilit ishte ‘shpërlarë’, dhe kontrollohej nga forcat e jashtme.
Drejtori i FBI, J. Edgar Hoover, iu referua vazhdimisht kontrollit të mendjes në librin e tij “Mjeshtërit e mashtrimit:Historia e komunizmit në Amerikë dhe si të luftohet ai”. Nga viti 1980 edhe Shoqata Amerikane e Psikiatërve, shprehu besimin tek kjo teori.
A kishin arritur komunistët kinezë dhe sovjetikë, të zbulonin vërtetë një makineri apo metodë për të rishkruar mendjet e njerëzve, dhe zënë vendin e vullnetit të tyre të lirë?
Përgjigja e shkurtër është jo, por kjo nuk e pengoi SHBA-në në derdhjen e burimeve të mëdha financiare për luftimin e këtij fenomeni. Robert Jay Lifton, një prej psikiatërve që punuan me veteranët, dhe më vonë studioi mjekët që ndihmuan krimet naziste të luftës, listoi 8 kritere për reformimin e të menduarit (termi për ndërrimin e pikëpamjeve, të përdorur nga qeveria komuniste Mao Cen Dunit).
Ata përfshinin gjëra të tilla si “kontrollin e mjedisit” (që kishte pushtet absolut mbi mjedisin social të individit) dhe “rrëfimin” (në të cilin individët janë të detyruar të pranojnë krimet e tyre në mënyrë të përsëritur, edhe nëse ato nuk janë të vërteta). Për ushtarët amerikanë të bllokuar në kampet e burgjeve koreane, ndryshimi i pikëpamjeve nënkuptonte ‘shpëlarjen e truve’, pra qëndrimin e detyruar në këmbë, privimin nga ushqimi dhe gjumi, izolimin, dhe ekspozimin e përsëritur ndaj propagandës komuniste.
“Kishte një shqetësim nga ana e ushtrisë amerikane, mbi atë që kishte ndodhur në të vërtetë me ushtarët e burgosur, dhe nëse këta të fundit qenë manipuluar për të qenë “Kandidatë Mançurianë”- thotë Marcia Holmes, historiane e shkencës në Universitetin e Londrës. “Ata nuk qenë agjentë të fjetur, por thjesht njerëz shumë të traumatizuar”.
Fillimi i viteve 1950, shënoi nisjen e studimeve të ushtrisë mbi torturat psikologjike, dhe në vend të përfundimit të rehabilitimit të nevojshëm të ushtarëve amerikanë të rikthyer nga Koreja, drejtuesit e ushtrisë arritën në një përfundim edhe më ogurzi:ata burra ishin thjesht qenie të dobëta. “Ata u bënë më pak të interesuar mbi fantazinë e ‘shpëlarjes së truve’, dhe më shumë tek ajo se pse njerëzit tanë nuk mundnin t’u rezistonin torturave”- thotë Holmes.
Kjo i hapi rrugë programit SERE (Mbijetesë, Arratisje dhe Rezistencë), që synonte të përgatiste njerëzit kundër përpjekjeve të ardhshme në tortura psikologjike, duke përdorur teknika të njëjta të torturës gjatë trajnimit të tyre.
Frika e një arme të kontrollit të mendjes në duart e kundërshtarëve, e detyroi edhe drejtorin e CIA-s, Allen Dulles, të autorizojë një seri eksperimentesh psikologjike duke përdorur droga haluçinogjene si LSD-ja, dhe manipulimin biologjik (si lënia pa gjumë) për të parë nëse ishte i mundur ndryshimi i pikëpamjeve politike.
Rezultatet e studimit, mund të përdoreshin pastaj si në programet mbrojtëse ashtu edhe sulmuese kundër Bashkimit Sovjetik. Projekti MK-ULTRA, filloi në vitin 1953 dhe vazhdoi në forma të ndryshme për më shumë se 10 vjet. Kur shpërtheu skandali Uotergejt, CIA nga frika e zbulimit shkatërroi pjesën më të madhe të provave të këtij programi.
Gjithsesi, rreth 20 mijë dokumente u gjetën me anë të vënies në lëvizje të Aktit për Lirinë e Informacionit në vitin 1977, në kuadër të një hetimi të Senatit Amerikan ndaj projektit MK-ULTRA. Dosjet zbuluan eksperimentet me testimin e drogave të ndryshme, privimin ndijor, hipnozës dhe elektroshokut mbi cilindo, nga operativët e agjencisë tek prostitutat, duke përdorur në eksperimente edhe qindra narkomanë dhe të burgosur, shpesh pa pëlqimin e tyre.
Pavarësisht se MK-ULTRA shkeli çdo normë etike për eksperimentet me njerëzit, trashëgimia e tyre vazhdoi të jetojë në politikën amerikane. Të njëjtat metoda u përdorën për të trajnuar ushtarët amerikanë, që i vunë ato në zbatim për nxjerrjen e informacionit nga personat e dyshuar si terroristë në Abu Ghraib, Irak dhe Guantanamo.
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
