Namir Lapardhaja
(Shënime për librin me ese “Të mallkuarit me art” të Yzedin Himës)
Qytetet tona shpeshherë nuk prodhojnë asgjë përveç monotonisë, banalitetit dhe bisedave të rëndomta.
Libri “Të mallkuarit me art” i dr. Yzedin Himës është një ngjarje e rëndësishme kulturore që i tejkalon dimensionet lokale.
Titulli duket se është marrë nga një poezi e lirikut Frederik Rreshpja, ku “mallkimi i artit” e shoqëron poetin gjatë gjithë jetës.
Jo më kot, esetë e botuara në këtë libër janë sintezë e një pune të gjatë studimore. Ato i ngjajnë arratisjeve të bukura drejt një bote të magjishme.
Herë në mitologjinë e largët, herë në bashkëkohësi, herë në tejkohësi, herë në realitet, herë në antikitet, herë në rilindje e modernitet, herë në burrgjet e errëta të diktaturës, herë në rrugët e Beratit, herë për gjeni të mëdhenj, herë për shkrimtarë të panjohur, Yzedin Hima ka hedhur dorashkën e sfidës për lexuesin e këtyre veprave dhe autorëve, duke na bërë ftesë dhe duke na hapur një rrugë të re interpretimi.
Eseja si gjini moderne e të shkruarit e ndihmon autorin për të shpëtuar nga kurthi i parashtrimeve teorike apo i citimeve.
Në shkrimet e tij del qartë se kemi të bëjmë me një studiues të kultivuar, të mbrujtur me njohuri të thella teorike dhe estetike, me një lexues të përkorë të letërsisë së madhe, mirëpo që ka aftësinë ta fshehë këtë ajsberg njohurish dhe të na japë vetëm atë që “duhet”, qasjen dhe këndvështrimin e tij, sa utilitar, aq edhe shkencor, sa studimor, aq edhe estetik.
Ky libër mund të lexohet jo vetëm nga studiuesit e letërsisë, por edhe nga lexuesit e thjeshtë të saj; mund t’i vijë në ndihmë studentëve, aq sa mund t’i vijë në ndihmë edhe nxënësve të gjimnazit; mund t’i shërbejë mësuesve të letërsisë, duke u hapur shtigje të reja interpretuese, aq sa mund t’i shërbejë edhe dashamirësve të kulturës.
“Të mallkuarit me art” ka një harmoni ndërtimore stilistike, ku shtatë nënndarjet e tij i ngjajnë udhëtimit shtatëditor të Dantes në përtejbotë, si një përtëritje shpirtërore dhe mendore, ashtu si shtatë “Udhëtimet në letërsi si sfida për t’u përballur me të bukurën”, që është një ndër trajtimet më origjinale të librit në pjesën e parë “Përballë shpirtit të gjenive”.
Kemi të bëjmë me shtatë udhëtimet e mëdha të letërsisë evropiane, duke filluar nga udhëtimi i parë në të cilin fiset e bashkuara helene nisen drejt Trojës, për shkak të Helenës; duke vijuar me udhëtimin e Odiseut drejt Penelopës, me pengesat, tundimet, mundimet, të panjohuat, rreziqet dhe të papriturat e udhëtimit; duke vijuar me Virgjilin dhe heroin e tij Enean, i cili lë pas Trojën dhe niset për udhë me imazhin e saj të shenjtë; për të vijuar me Dantet dhe udhëtimin e tij qiellor në botën e përtejme; Servantesin dhe “Don Kishotin” për udhëtimin drejt një bote të perënduar, me qëllim fisnik dhe mjete qesharake; Hamleti dhe udhëtimi i tij për një botë plot vese që lipset të përsoset me virtyte; e duke përfunduar me udhëtimin e Faustit në shtratin e lumit të dijes, duke ndriçuar mendjen, dhe lënien pas dore të shpirtit.
Nënndarjet “Trokitje në portën e letërsisë së ndaluar”, “Tekste hermetike”, “Tekste të fshehura në kohë”, “Saga e triumfit të dashurisë mbi dhunën”, “Shënime nga Purgatori” rimarrin temat e librit studimor “Letërsia e penguar dhe mitet e saj” si një përpjekje dhe dëshirë e autorit që puna e tij të mos humbasë dhe të ketë vëmendjen e duhur nga lexuesi.
Shkrimet e këtyre pjesëve përqëndrohen tek “letërsia e penguar”, e cila është një letërsi që ka hasur vëshitrësi, nuk ka gjetur për një kohë të gjatë dritën e botimit, por edhe kur është botuar, ka hasur në pengesa, shpeshherë në dënime, internime apo izolime, gjë që kanë ndodhur për arsye jashtë letrare: autorët kanë dalë jashtë skemës së ngurtë të realizmit socialist, duke krijuar një vetëdije të re, të panjohur për kohën.
Tematika e kësaj letërsie është e larmishme: fati i individit përballë dhunës së shtetit, tjetërsimi i njeriut si pasojë e dhunës, matamorfoza si dukuri traumatike në diktaturë, zhveshja e shoqërisë nga humanizmi dhe zëvendësimi me urrejtjen klasore apo dashuria si streha e vetme në diktaturë, janë vetëm një pjesë e këtyre trajtesave.
“Atdheu si subjekt” është nëndarja e fundit e librit. Pas një udhëtimi të magjishëm drejt aventurave të bukura të letërsisë, rikthehemi tek vetja, tek ati dhe dheu.
Yzedin Hima nuk i qaset atdheut në mënyrë romantike, por racionale; nuk kemi adhurim për atdheun fizik, por thirrje për vlerat shpirtërore të tij. Atdheu i tij është larg patetizmave, mburrjeve provinciale apo rrahjeve të gjoksit për krenari boshe, por është një atdhe që e ndërtojmë përditë të gjithë. Së pari, tek vetja, duke u treguar qytetar më të përgjegjshëm dhe pastaj tek tjetri, duke i dhënë shembullin vetjak dhe jo duke e mësuar se ç’duhet të bëjë.
Për ju nxënës dhe kolegë të Yzedinit duhet të jetë kënaqësi dhe fat që keni në mesin tuaj një studiues që jeton dhe punon estetikisht, duke e përsosur mendimin, gjuhën dhe fjalën me përkujdesin e veçantë të poetit.
Për mua ka qenë kënaqësi që kam bashkëndarë bisedat e përditshme në kafetë tona rreth temave dhe çështje të trajtuara në këtë libër, duke iu shmangur banalitetit të kotësisë së të përditshmes dhe duke krijuar oaze kënaqësie tek letërsia dhe arti.
Ashtu siç ishte kënaqësi kjo fjalë që ndava me ju sot, duke pasur durimin dhe vëmendjen tuaj deri në këtë fjali të fundit.
