Elez Isufi Ndreu, së bashku me Bajram Currin, ka qenë një ndër luftëtarët patriotë më të spikatur të fillim shekullit XX. Lindi në Sllovë të Dibrës në vitin 1861, në një familje me tradita të forta patriotike. I ati Isuf Ndreu, ishte i njohur si një luftëtar i guximshëm në kryengritjet e shpeshta kundër ushtrisë osmane, apo edhe kundër forcave serbe.
Më 1908, kur u mbajt Kongresi i Manastirit ishte Elez Isufi, ai që me 200 burra u angazhuan për sigurinë e delegatëve, që morën vendimin historik mbi alfabetin latin që do të përdorte gjuha shqipe. Nga viti 1912 e deri në vitin 1924, Elez Isufi mori pjesë pothuaj në të gjitha ngjarjet e mëdha politike të Shqipërisë.
Janë tejet domethënëse fjalët e prijësit dibran, kur e kanë pyetur në prag të ngritjes së flamurit në Vlorë dhe shpalljes së pavarësisë së vendit:”A nuk po shkon dhe ti në Vlorë, Elez Isufi?”. Ai ia ka kthyer: ”Kam çue djemtë në dasëm se u rritën. Vetë po kqyr shpajën se mos ma çart ujku”. Asokohe kulla e Elez Isufit, u bë një nga qendrat kryesore të lëvizjes atdhetare të Shqipërisë verilindore dhe aty mblidheshin burra të njohur dhe me emër të madh nga të gjitha krahinat e vendit.
Edhe pse një njeri i paarsimuar, me anë të zgjuarsisë natyrore dhe trimërisë së rrallë, diti të vendosë autoritetin e vet në të gjithë zonën e Dibrës. Organizoi kryengritje të shumta kundër forcave osmane dhe sidomos atyre serbe gjatë dhe pas vitit 1912. Duke arritur në çdo rast t’i zprapsë ato. Të njëjtën gjë bëri edhe në vitin 1915 gjatë Luftës së Parë Botërore, duke u dekoruar në janar 1916 nga vetë perandori i Austro-Hungarisë Franc Jozefi, me Kryqin e Konturës së Oficerëve.
Beogradi nisi të bëjë çdo përpjekje për ta eliminuar atë dhe mbështetësit e tij. Por Elez Isufi ka ngritur krye edhe kundër qeverisë së Tiranës. Në mars 1922, ai sulmoi me malësorët e tij Tiranën, duke e detyruar qeverinë të zhvendosej përkohësisht në Elbasan.
Shkak ishte kundërshtimi i ç’armatimit të banorëve të zonës, që sipas këtyre të fundit ishte i padrejtë, në kushtet kur qeveria qendrore, nuk ishte ende e aftë t’u garantonte jetën përballë rrezikut nga fqinjët agresivë serbë. Vetëm besa që i dha Ahmet Zogut si Ministër i Brendshëm, solli paqen pas asaj lëvizjeje.
Konsulli anglez në Shqipëri, Ayros, shkruante se si Isufi refuzoi një ofertë të majme në para nga një gjeneral serb që të mos kundërshtonte marrjen e disa tokave në brendësi të territorit shqiptar.
Elez Isufi pa disa fëmijë aty pranë, dhe i tha gjeneralit serb:“Shihni, zotni! Edhe me dashtë unë, plaku, me e tradhëtue Shqipninë, nuk më lanë këta fëmijë!”.
Për këtë arsye, ai u bë objekt i disa atentateve nga mercenarët bjellorusë në ushtrinë serbe. Qëllohet pas shpine më 16 dhjetor 1924, së bashku me nipin e tij, gjatë një rrethimi nga forcat serbe në Peshkopi. Vdes dy javë më vonë në kullën e tij nga plagët e marra. Bashkëkohësi Ismail Strazimiri, zëvendësprefekt i Dibrës, shprehet në kujtimet e veta se Elez Isufi u tradhtua nga vetë shqiptarët, ndoshta me urdhër nga Tirana.
“Vrasja e tyne s’qe aksidentale apo e rasës. Ishte përgatit nergut, dhe u krye prej njerëzve të shenjuem”- shkruan ai.
Këtë version e mbështet vetë Elez Isufi, pak momente përpara se të vdiste kur ndër fjalët e fundit tha:“Nëse do t’i shpëtoj vdekjes, nuk do merrem më me njerëzit, por me kafshët!”. Kur mësoi se i nipi, Isuf Xhelili, ishte vrarë, ai nuk pranoi që mjeku t’i hiqte plumbat që kishte në trup, duke thënë: “Paska qenë e thënë që të iknim bashkë nga kjo botë!”.
Pavarësisht kontributit të tij të madh, historiografia komuniste e la në harresë, dhe jo pa arsye. Djemtë e tij, e kundërshtuan që në fillim regjimin e ri. Hyseni, djali i Elez Isufit, u shpall armik në marsin e vitit 1946. Për t’i shpëtuar arrestimit nga brigadat e ndjekjes, ai u largua nga shtëpia dhe qëndroi i fshehur në male së bashku me disa nga vëllezërit dhe djemtë e tij.
Më pas në vitin 1949 ai u arratis nga Shqipëria për në Jugosllavi. Aty vdiq nën tortura nga komunistët sllavo-maqedonas në burgun e Shkupit, ku u mbajt i izoluar për disa muaj me radhë. Ndërkohë, regjimi komunist i Tiranës ia internoi familjen, me gra dhe fëmijë, në Kalanë e Beratit. Një nga ata fëmijë që u internuan në atë kohë në Berat ishte dhe djali i parafundit i Cen Elezit, Jonuzi, i cili në atë kohë nuk ishte më shumë se 14 vjeç. A.G TIRANA TODAY
