Një eklips diellor i plotë, mund të jetë një përvojë krejtësisht surreale. Ndërsa dita e diellit zbehet, hijet e pazakonta të hënës spërkatin peizazhin, ndërsa dielli zëvendësohet nga një top i zi që qëndron pezull në qiell, me një aureolë drite që dridhet përreth.
Të qenit njësh me “shtegun e plotësisë” – në të cilën dielli është tërësisht i mbuluar – është krahasuar me një përvojë shpirtërore, e cila ndikon thellësisht tek burrat dhe gratë e vdekshme. Madje, edhe tek ata që janë të destinuar të mbeten të pavdekshëm si Thomas Edison.
Përballja e shkencëtarit dhe shpikësit të famshëm me këtë fenomen qiellor,ndodhi gjatë verës së vitit 1878. Në moshën 31-vjeçare, Edisoni kishte realizuar tashmë shumë më tepër, nga sa mund të ëndërrojnë shumica e njerëzve gjatë jetës së tyre.
I quajtur ndryshe si “Magjistari i Menlo Park” – vendi i laboratorit të tij Nju Xhersi – ai sapo kishte shpikur gramafonin, të cilën ia prezantoi triumfalisht presidentit amerikan Rutherford B. Hayes në Uashington. Sidoqoftë, shpikësi kryesisht i vetmuar, dëshironte të merrej seriozisht si shkencëtar.
I nxitur nga pritjapati fonografi i tij nga ana e Akademisë Kombëtare të Shkencave në SHBA, ai e pranoi ftesën e kësaj të fundit për t’iu bashkuar një ekspedite në Perëndim të vendit, për të parë eklipsin e plotë diellit në 29 korrik. Ndërsa ishte lënë kryesisht në harresë deri pak kohë më parë, eklipsi i vitit 1878 ka qenë në fakt një ngjarje e madhe për komunitetin shkencor, dhe është përshkruar në librin e ri “Eclipse” nga David Baron.
Meqë studiuesit evropianë i shihnin disi me përbuzje homologët e tyre matanë Atlantikut, ky qe edhe një shans që amerikanët të linin shenjë në studimin e aktivitetit kozmik.
Vetë Edisoni kishte për qëllim ta përdorte këtë ngjarje për të promovuar “tasimetrin” e tij, një termometër shumë i ndjeshëm, i projektuar për të matur nxehtësinë e nxitur nga atmosfera e diellit, koronën.
Pasi mbërriti në Uajoming në fundin e muajit korrik, ai e testoi pajisjen e tij mbi yllin e madh e të kuq, Arkturus, duke regjistruar ndryshimet minutë pas minute në yllin e ndritshëm por të largët.
Për fat të keq, ngjarja kryesore tregoi një histori të ndryshme. Ndërsa moti u kthjellua në29 korrik, erërat që kishin mbetur nga stuhia e ditëve të mëparshme, kërcënoi të shkatërrojë pajisjen e Edisonit. Kur ndodhi eklipsi i plotë i diellit për afro 3 minuta, tasimetri u tregua tepër i ndjeshëm ndaj shkarkesave dominante të koronës, dhe nuk arriti të jepte ndonjë lexim të saktë.
Eksperimenti me tasimetrin, ishte reflektim i përpjekjeve së përgjithshme, gjë që çoi në disa zbulime, por nuk arriti të gjeneronte ndonjë zbulim që do të trondiste publikun.
Megjithatë, progresi ndodh shpesh në mënyra më pak të drejtpërdrejta. Pasi një pjesë e shkencëtarëve mblodhën pajisjet e tyre dhe u larguan, Edisoni vazhdoi së bashku me disa kolegë të tjerë të eksplorojnë Perëndimin e madh, duke vizituar majat Josemite, dhe zbritur në thellësitë e një miniere në Nevada, gjatë gjithë kohës duke fjetur nën yjet e natës.
Imagjinata e tyre u shfrenua, dhe me mendjet që përpunonin ende pamjet e eklipsit të fundit, miqtë filluan të flasin me njëri-tjetrin mbi parimet e ndriçimit dhe transmetimit të energjisë elektrike. Kur Thomas Edisoni u kthye në Menlo Park në fundin e muajit gusht, ai vendosi menjëherë të punonte për shpikjen që do të saldonte përfundimisht vendin e tij në histori.
Vitin që pasoi, ai prezantoi llambën inkandeshente praktike për shtëpitë e banimit, duke i nxjerrë fizikisht dhe metaforikisht njerëzit nga errësira.
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
