Fitimtarit i takon plaçka e luftës…dhe privilegji i shkrimit të historisë së saj, më së shpeshti me terma të hiperbolizuara. Mjerisht, kjo ka prodhuar shumë shpesh ide të gabuara, në formën e miteve dhe gënjeshtrave, që mësohen dhe besohen si të vërteta nga brezat e rinj.
Eksperimenti e vërtetë i Ivan Pavlov me qentë
Eksperimentet e shkencëtarit rus Ivan Pavlov mbi kushtëzimin klasik, janë ndër testet më të famshme shkencore të kryera ndonjëherë. Duke i rënë një zileje, para se t’u shpërndante ushqimin qenve të tij, ai krijoi një lidhje mes të dyjave në mendjet e tyre.
Më pas, qentë do të fillonin të reagonin ndaj tingullit të ziles vetëm duke u jargavitur, duke qenë kështu të kushtëzuar për të reaguar ndaj një ngjarje neutrale, që s’kishte lidhje me ushqimin.
Në fakt, Pavlov ishte një mjek dhe jo psikolog në profesion, dhe eksperimenti i tij origjinal ishte paksa më i ndry hëm nga sa mësohet rëndom nëpër shkolla.
Pavlov qe shumë më i interesuar mbi mekanikën e trupit. Në mënyrë të veçantë, ai donte të shqyrtonte sekrecionet e prodhuara nga trupi, gjatë procesit të të ngrënit.
Ai zhvilloi teknikën e të ushqyerit “sham”. Pavlov do t’i hiqte qenit ezofagun dhe do të hapte një të çarë në fytin e tij. Në këtë mënyrë, ushqimi do të dilte jashtë, dhe s’do të mbërrinte kurrë në pjesën tjetër të sistemit të tretjes, por sërish do të shkaktonte reagimin e trupit.
Më pas, ai do t’i grumbullonte sekrecionet si pështyma dhe lëngjet gastrike, dhe do t’i analizonte ato. Pastaj do të merrte një qen tjetër, dhe përsëriste të njëjtin proces. Nga këto eksperimente, Pavlov fitoi Çmimin Nobel në vitin 1904, dhe jo nga kushtëzimi klasik.
Askush nuk e priste Inkuizicionin Spanjoll
Gjatë një periudhe kohore thuajse 400 vjeçare, Inkuizicioni Spanjoll ishte përgjegjës për mijëra akte të tmerrshme. Dhe kjo deri në vitin 1970, ku Inkuizicioni u bë qesharak falë përpjekjeve të Monty Python, i cili me guxim deklaroi: “Askush nuk e priste Inkuizicionin spanjoll”.
Sado qesharake që mund të duket, një pretendimi qe në fakt i pasaktë. Në të vërtetë, shumica e njerëzve e prisnin inkuizicionin spanjoll, pasi inkuizitorët bënin me dije praninë dhe qëllimin e tyre për të zhdukur heretikët, dhe u jepnin njerëzve disa javë ose më shumë kohë për të rrëfyer mëkatet e tyre.
Kur Inkuizicioni niste një fushatë në një vend të ri, inkuizitorët do të merrnin zakonisht pjesë në meshën e së dielës.
Këtu, ata do të shpallnin Dekretin e Besimit, duke i ftuar njerëzit të denonconin veten ose të tjerët që besonin se qenë heretikë. Njerëzit kishin zakonisht rreth 30-40 ditë kohë për ta bërë këtë. Shumë njerëz shkuan të rrëfeheshin vullnetarisht, duke shpresuar se do të shpëtonin veten.
Megjithatë, ata e kuptuan shpejt se vetëdeklarimi i kursente ata vetëm nga dënimi me i rreptë, që ishte ai me vdekje. Meqenëse herezia konsiderohej jo vetëm një mëkat, por edhe një krim, të penduarit i nënshtroheshin një gjykimi publik. Ata duhej të duronin dënime më të vogla për herezi, si burgimi ose sekuestrimi i pronës.
Njerëzit gjithashtu duhej të denonconin të gjithë njerëzit e tjerë të përfshirë në herezi, duke përfshirë edhe anëtarët e familjes. Më vonë, Inkuizicioni i detyroi besnikët e tij të denonconin të gjithë heretikët e dyshuar, nën kërcënimin e shkishërimit.
Presidentë amerikanë, kishin një Telefon të Kuq kur komunikonin me udhëheqësit e Bashkimit Sovjetik
Kriza kubane e raketave, ishte ndoshta momenti kur njerëzimi qe më pranë se ndonjëherë tjetër në prag të një lufte bërthamore në shkallë të plotë.
Në tetorin e vitit 1962, Bashkimi Sovjetik vendosi dhjetëra raketa bërthamore në Kubë, në kundërpërgjigje të Shteteve të Bashkuara që kishin bërë të njëjtën gjë më herët në Itali dhe Turqi.
Kjo u pasua nga një situatë e tensionuar, gjatë së cilës dy superfuqitë bërthamore thuajse i shpallën luftë totale njëra-tjetrës.
Pas krizës, komunikimi i dobët midis SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik, u cilësua si një ndër faktorët që e përkeqësoi situatën në mënyrë të konsiderueshme.
Mesazhet nga Uashingtoni në Moskë dhe anasjelltas, kërkonin 6 orë për t’u dërguar dhe dekoduar.
Në këto kushte, të dyja palët vendosën se ishte e nevojshme një linjë më e mirë komunikimi. Kështu lindi Telefoni i Kuq.
Sipas mitit, ky telefon, i gjetur në Shtëpinë e Bardhë, qe një linjë e drejtpërdrejtë midis presidentit amerikan dhe udhëheqësit sovjetik. Ai u popullarizua nga filmat e kohës, ndërsa u përdor në mënyrë të dukshme edhe gjatë fushatës presidenciale të vitit 1984, mes Gary Hart dhe Ronald Reagan.
Linja telefonike e vërtetë u instalua në vitin 1963, por nuk pati asnjëherë ndonjë Telefon të Kuq, thjesht sepse teknologjia në atë kohë e bënte të pamundur. Sistemi origjinal përdorte, telegrafin dhe pajisjet radiotelegrafike.
Mesazhi duhej ende të udhëtonte nga Uashingtoni në Londër, Kopenhagen, Stokholm dhe Helsinki, dhe në fund në Moskë. Mesazhi i parë i dërguar përmes linjës së telefonit ishte: “Dhelpra e shpejtë e kafenjtë, kërceu mbi shpinën e qenit dembel 1234567890”.
Napoleoni shkatërroi hundën e Sfinksit të Madh të Egjiptit
Sfinksi i Madh i Gizës në Egjipt, është një nga monumentet më të famshme të botës së lashtë. Ai është bërë i njohur falë veçorisë më të dalluar: hundës së munguar.
Në një moment të caktuar, njerëzit filluan të fajësojnë perandorin francez Napoleon për shkatërrimin e hundës së Sfinksit. Sipas legjendës, perandori francez urdhëroi ushtarët e tij ta shpërthenin hundën e monumentit me goditje topi. Nuk ka asnjë të dhënë të sigurt se kur apo pse u shfaq një histori e tillë, por është e lehtë të provohet pavërtetësia e saj.
Muzeu i Bruklinit në SHBA, ka një skicë të Sfinksit të realizuar në vitin 1757. Ajo i përkiste eksploruesit danez Frederic Louis Norden nga udhëtimi i tij në Egjipt në vitin 1738, dhe që e përshkruan qartë Sfinksin pa hundën e tij.
Kjo ndodhi tre dekada përpara se Napoleoni të lindte. Historia e mësipërme hidhet poshtë edhe nga arkeologu i shquar Mark Lehner, i cili është shprehur se fytyra e Sfinksit tregonte shenja të qarta ta levës apo daltës që kishte shpuar hundën, dhe që më pas u përdorën për ta shkulur atë.
Sa i përket krimit të vërtetë, prova e vetme me shkrim që kemi në ditët tona, vjen nga historiani egjiptian i shekullit XV, El-Makrizi. Ai shkruan se një mysliman sufi me emrin Muhamed Saim Al-Dahr e shkatërroi hundën, pasi u zemërua me fshatarët që i luteshin Sfinksit për të patur të korra të mbara.
Vetëvrasësit e Wall Street-it në vitin 1929
Shembja e bursës së Wall Street-it në vitin 1929, qe shkatërruese për ekonominë perëndimore. Duke humbur gjithçka, shumë bankierë dhe bursistë vendosën t’i japin fund gjithçkaje duke u hedhur nga dritaret apo çatitë e shtëpive të tyre.
Një tregim anonim, rrëfente se kjo dukuri u bë kaq shumë e përhapur, saqë kur klientët shkonin nëpër hotele, recepsionistët filluan t’i pyesnin nëse kishin synim të flinin apo për të vrisnin veten duke u hedhur nga lartësia.
Historia e vetëvrasjeve të Wall Street-it është përsëritur shpesh, dhe ende sot shumë njerëz e besojnë atë, por një studim e ka hedhur poshtë që në vitet 1980. Shkalla e përgjithshme e vetëvrasjeve u rrit, dhe arriti një nivel të lartë në vitin 1932, me 17.4 vetëvrasje për 100.000 amerikanë.
Sidoqoftë, norma ishte rritur vazhdimisht për disa vite me radhë para Depresionit të Madh, gjatë viteve 1920 kur ekonomia amerikane po lulëzonte.
Ndërmjet të martës së 24 tetorit 1929, dhe deri në fundin e atij viti, gazeta “The New York Times” raportoi 100 vetëvrasje dhe tentativa për vetëvrasje në qytet. Vetëm 8 persona gjetën vdekjen, duke u hedhur nga maja e ndërtesave apo urave.
Numri i njerëzve që u vetëvranë në këtë formë në Wall Street, për shkak se kishin humbur gjithçka me shembjen e bursës, ishte vetëm dy. Në fakt, shkalla e vetëvrasjeve në javët e para të krizës së madhe, ishte më e ulët nga sa kishte qenë gjatë verës së 1929-ës.
Ndërkohë, ndërsa s’ka dyshim se shumë vetë kryen vetëvrasje për shkak të krizës financiare, shumë pak e bënë këtë duke u vetëhedhur, dhe madje më pak akoma kjo ndodhi në Wall Street.
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
