Nga Mia Swart, “Mail&Guardian”/21 dhjetori 2017, shënoi fundin e një epoke për drejtësinë penale ndërkombëtare. Atë ditë mbylli dyert Gjykata Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY).
E themeluar nga Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara në vitin 1993, për të nxjerrë para drejtësisë ata që ishin më shumë përgjegjës për shkeljet e të drejtës humanitare gjatë konfliktit në Ballkan, gjykata e nisi punën e saj në Hagë, kur lufta në Bosnje ishte në kulmin e saj.
Ashtu si gjykata e parë e krimeve të luftës në Nuremberg, edhe kjo gjykata kaploi imagjinatën e publikut.
Kur shpërtheu në Evropë vala më e madhe e spastrimit etnik që pas Luftës së Dytë Botërore, bashkësia ndërkombëtare vendosi të krijojë një gjykatë me anë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për të gjykuar autorët e krimeve.
Me qindra kampet e përqendrimit të ndërtuara nga Serbia, ngjallën kujtimet më të këqija të Luftës së Dytë Botërore, dhe tronditën ndërgjegjen kolektive të bashkësisë ndërkombëtare. Afrika e Jugut nuk iu shmang këtyre zhvillimeve.
Gjyqtari Richard Goldstone u caktua nga presidenti Nelson Mandela për të shërbyer si kryeprokurori i gjykatës.
Qe një detyrë e frikshme dhe e pashembullt. Ishte Goldstone, ai që firmosi paditë e para të gjykatës, duke përfshirë ato kundër Radovan Karadziç dhe Ratko Mladiç për gjenocidin në Srebrenicë.
Si Karadziç dhe Mladiç, dy nga udhëheqësit më të lartë serbo-boshnjakë, u ekstraduan në Hagë vetëm në vitin 2011, duke dëshmuar kësisoj vështirësitë e vazhdueshme që kishte gjykata në pasjen e bashkëpunimit të duhur shtetëror.
Duke pasur parasysh synimin e qeverisë jug-afrikane për t’u tërhequr nga Gjykata Ndërkombëtare Penale, vlen të kujtojmë se Mandela mbështeti fuqishëm përpjekjet ndërkombëtare, për të ndjekur penalisht krimet ndërkombëtare të krimeve kundër njerëzimit, gjenocidit dhe krimeve të luftës.
Ai pa një rol të rëndësishëm për Afrikën e Jugut, brenda kësaj përpjekjeje. Kur dy vite më vonë u ngrit gjykata për krimet në Ruanda, Goldstone u angazhua fillimisht si prokuror i të dyja gjykatave. Gjykatës mbi Jugosllavinë nuk i munguan dramat e saj.
Unë i kam ndjekur proceset në Gjykatën mbi krimet në ish-Jugosllavi më 2001-shin, dhe kujtoj emocionet kur Slobodan Miloshevic u transferua në Hagë në verën e atij viti.
Gazetarë korrespondentë të mediave kryesore botërore, u vendosën në hollin e ndërtesës së gjykatës. Aty raportoi çdo ditë gazetarja e mirënjohur Christiana Amanpour. Gjyqi ndaj Milosevic mori fund papritur në vitin 2006, kur ai u gjet i vdekur në qelinë e tij, pas një ataku kardiak. Pati shumë teori konspiracioni rreth vdekjes së tij.
Dhe në nëntor 2017, vetëm një muaj para mbylljes së gjykatës, komandanti kroat i Bosnjës Slobodan Praljak tronditi botën duke u vetëhelmuar publikisht në sallën e gjyqit, pasi kishte protestuar për dënimin e tij për krime lufte. Një spital holandez, konfirmoi se ai vdiq nga ataku kardiak, pas pirjes së cianidit të kaliumit.
Po çfarë efekti ka patur ICTY për komunitetet në ish-Jugosllavi? Kjo pyetje është bërë gjithnjë e më interesante për vëzhguesit dhe komentatorët e gjykatës.
Akademikët, kanë argumentuar se kur interesat e bashkësive kombëtare dhe ndërkombëtare bien ndesh me njëra-tjetrën, gjykata i jep prioritet interesit të aktorëve të saj ndërkombëtarë mbi ato lokale.
Ata pretendojnë se gjykata nuk ishte e dizajnuar për të prekur kryesisht palët lokale në Jugosllavi. Por trashëgimia e gjykatës në rajon është e rëndësishme.
Distanca e saj fizike nga skena e konfliktit, e kufizoi ndjeshëm dukshmërinë dhe marrëdhënien me palët e interesuara.
Opinioni publik në lidhje me punën e gjykatës, varet shpesh varet nga identiteti etnik i të akuzuarit.
Brenda Ballkanit, gjykata u akuzua vazhdimisht për një paragjykim anti-serb. Por jo të gjithë serbët, e kundërshtojnë kontributin e gjykatës.
Kur u pyetën mbi trashëgiminë e gjykatës në Ballkan, një student serb tha ajo se arriti të vendoste mohimin e Srebrenicës, në një nivel me mohimin e Holokaustit.
Gjykata ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në disiplinën e ligjit, i quajtur ligji ndërkombëtar penal. Mund të argumentohet se gjykata, në një masë të madhe, ndihmoi në krijimin e këtij trupi ligjor.
Aktgjykimet e saj, kanë kontribuar më tej në krijimin e një rekordi historik, dhe kanë ofruar bazën për nismat e ardhshme të drejtësisë tranzicionale në rajon.
Gjykata ishte jo vetëm e diskutueshme, por një objektiv legjitim i kritikës. Ishte jashtëzakonisht e kushtueshme, dhe shpesh kritikohej për ritmin e ngadaltë të saj.
Megjithatë, është e qartë se ajo i hapi rrugën krijimit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale, dhe gjykatave të tjera ‘ad hoc’, dhe gjykatave speciale të krimeve të luftës. Po të mos ishte për gjykatën, viktimat e spastrimit etnik në Ballkan kryesisht do të qenë harruar.
Pavarësisht gjithë të metave të saj, ajo qe një pasardhëse e denjë e Gjykatës së Nurembergut që bëri epokë. Sa i përket çështjes nëse gjykata ka kontribuar në pajtimin afatgjatë në Ballkan, duhet të përdoret klisheja e vjetër: Këtë do ta tregojë vetëm koha.
Shënim: Mia Swart është drejtuese e hulumtimeve mbi demokracinë dhe qeverisjen në Këshillit të Shkencave Humane, dhe bashkëpunëtore e Qendrës Brookings në Doha
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
