Provokimi i radhës nga pushteti maqedonas nuk është më thjesht debat juridik për një provim profesional. Ai po merr formën e një përplasjeje të hapur politike dhe identitare me shqiptarët në Maqedoninë e Veriut. Dhe fakti që kjo ndodh vetëm pak orë para protestës së studentëve shqiptarë e bën edhe më të rëndë klimën politike në vend.
Ministri i Drejtësisë, Igor Filkov, nuk foli si një ministër që kërkon uljen e tensioneve në një shtet multietnik. Ai foli si një politikan që po i dërgon një mesazh force komunitetit shqiptar: “këtu vendos shteti maqedonas dhe jo presioni shqiptar”.
Deklarata e tij se “nuk ka provim në gjuhën shqipe” dhe se “çdo gjë tjetër është presion” nuk është neutrale. Është politikisht sfiduese. Sidomos kur shqiptarët në Maqedoninë e Veriut nuk po kërkojnë privilegje, por respektimin e statusit kushtetues të gjuhës shqipe dhe të marrëveshjeve mbi të cilat është ndërtuar vetë shteti maqedonas pas vitit 2001.
Në realitet, problemi i Shkupit zyrtar nuk është provimi i jurisprudencës. Problemi është frika politike nga avancimi i mëtejshëm i barazisë shqiptare në shtet. Sepse çdo hap drejt përdorimit real të shqipes shihet nga qarqet nacionaliste maqedonase si humbje e kontrollit ekskluziv mbi shtetin.
Kjo është arsyeja pse po përdoret gjuha e “kushtetutës”, “ligjit” dhe “rendit juridik”. Por pas kësaj retorike juridike fshihet një nervozizëm politik: fakti që shqiptarët nuk janë më pakicë e heshtur, por faktor shtetformues pa të cilin Maqedonia e Veriut nuk mund të ekzistojë si shtet stabil dhe perëndimor.
Dhe këtu nis rreziku real.
Kur para protestës dalin forcat speciale me brohoritje nacionaliste “këtu ka vetëm Maqedoni”, ndërsa ministrat refuzojnë publikisht kërkesat shqiptare me gjuhë sfiduese, krijohet perceptimi se dikush po kërkon tension. Në Ballkan, historia ka treguar se krizat etnike nuk shpërthejnë rastësisht. Ato ushqehen gradualisht nga provokime politike, retorikë nacionaliste dhe demonstrim force ndaj komuniteteve të tjera.
Nëse shteti maqedonas vazhdon ta trajtojë çështjen shqiptare si problem sigurie dhe jo si çështje barazie demokratike, atëherë ai po luan me themelet e vetë shtetit. Sepse stabiliteti i Maqedonisë së Veriut nuk mbahet vetëm nga shumica maqedonase. Ai mbahet mbi bashkëjetesën mes maqedonasve dhe shqiptarëve, mbi ekuilibrin politik dhe mbi orientimin euro-atlantik që shqiptarët e kanë mbështetur vazhdimisht.
Çdo përplasje etnike do ta godiste rëndë vetë shtetin maqedonas:
politikisht, duke hapur krizë të brendshme;
ekonomikisht, duke larguar investimet dhe stabilitetin;
ndërkombëtarisht, duke dëmtuar imazhin euro-atlantik;
dhe shoqërisht, duke rikthyer fantazmat e vitit 2001.
Prandaj, ajo që po ndodh nuk duhet nënvlerësuar. Kjo nuk është thjesht çështje gjuhe. Është test për vetë karakterin e shtetit maqedonas: a do të jetë një shtet europian multietnik ku shqiptarët respektohen realisht, apo një shtet ku nacionalizmi maqedonas vazhdon të frikësohet nga barazia shqiptare?
A duhet të largohen nga qeveria partitë politike shqiptare?
Deklarata e Igor Filkov padyshim ka krijuar tension dhe zemërim tek shqiptarët në North Macedonia, sidomos për mënyrën sfiduese me të cilën u artikulua pak para protestës studentore. Por pyetja nëse partitë shqiptare duhet të dalin menjëherë nga qeveria është një çështje shumë më e madhe politike dhe strategjike sesa reagimi emocional ndaj një deklarate, sado provokuese të jetë ajo.
Në politikën e Maqedonisë së Veriut, pjesëmarrja e partive shqiptare në qeveri nuk ka qenë thjesht çështje pushteti. Ajo ka qenë mekanizëm për të ruajtur balancën etnike dhe për të garantuar që shqiptarët të mos mbeten jashtë vendimmarrjes shtetërore. Pikërisht për këtë arsye, largimi nga qeveria do të ishte një akt me pasoja të mëdha politike dhe institucionale.
Megjithatë, partitë shqiptare nuk mund të sillen sikur nuk ka ndodhur asgjë. Nëse deklarata të tilla kalohen në heshtje, atëherë krijohet perceptimi se partnerët shqiptarë në qeveri janë vetëm dekor politik dhe jo mbrojtës realë të interesave shqiptare. Kjo do t’i dëmtonte rëndë para elektoratit shqiptar.
Prandaj, sfida për partitë shqiptare sot është të tregojnë forcë politike brenda institucioneve:
të kërkojnë distancim zyrtar nga gjuha nacionaliste;
të imponojnë dialog serioz për çështjen e gjuhës shqipe;
të vendosin kushte politike të qarta në koalicion;
dhe të tregojnë se pa shqiptarët nuk mund të ketë stabilitet qeverisës në shtet.
Nëse qeveria maqedonase vazhdon me retorikë përjashtuese, me refuzim kategorik të të drejtave gjuhësore dhe me tolerim të provokimeve nacionaliste, atëherë dalja nga qeveria mund të kthehet në opsion politik legjitim për partitë shqiptare. Por një vendim i tillë duhet të bëhet si strategji e menduar politike dhe jo si reagim impulsiv, sepse pasojat mund të jenë të mëdha për vetë stabilitetin e vendit.
Ajo që shihet qartë është se klima politike po tensionohet. Dhe në këto momente, përgjegjësia më e madhe bie mbi qeverinë në Shkup: a do të zgjedhë bashkëjetesën dhe dialogun, apo do të luajë me retorikën nacionaliste për interesa të momentit politik? Në një shtet multietnik, çdo fjalë e ministrave ka peshë shumë më të madhe sesa duket.
