Sot është 100-vjetori i lindjes së kompozitorit të madh shqiptar, Prenkë Jakova. Me këtë rast, akademiku dhe eksperti i trashëgimisë kulturore, Vaso Tole i dedikon gjeniut të muzikës sonë, këtë artikull;
Nga Vaso Tole
Prenkë Jakova (1917-2017) bën pjesë në tre kompozitorët më të rëndësishëm shqiptarë të cilët krijuan të parat vepra të mëdha të muzikës sonë kombëtare, përkatësisht simfoninë e parë, operan e parë dhe baletin e parë, më konkretisht : Zadeja me « Simfoninë nr. 1” e vitit 1956; Jakova me operan “Mrika” të vitit 1958 dhe Daija me baletin “Halili dhe Hajria” të vitit 1963.
Muzika jonë profesioniste e pas Luftës së II-të Botërore na rezulton se u u mbështet mbi trashëgiminë muzikore folklorike njëzërëshe të Shqipërisë së veriut, mbi ritmikën dhe veçoritë e tjera që lidheshin me të. Si e tillë, gjuha muzikore e këtyre veprave shfaqet në tërësi si narrative, në pikëpamje të teksturës si një e “mesme e artë” mes modalitetit arkaik popullor dhe tonalitetit aristokrat. Në thelb ajo krijohet si përbashkim mes tipareve modale të melodisë tradicionale, kjo në sfondin e ritmit komplementar, harmonisë e të polifonisë, të cilat natyrshëm buronin edhe nga tradita popullore, por gjithmonë në gërshetim me mjetet shprehëse të kulturës muzikore evropiane. Deri në këtë moment mund të konstatojmë tendencën e qartë për një muzikë profesioniste kombëtare si dhe hapjen e saj ndaj trashëgimisë së madhe muzikore klasike e romantike. Ky proces u ndihmua nga fakti se, si modaliteti melodik popullor, ashtu edhe tonaliteti klasik shoqërues, janë mjaft të ngjashëm dhe të afërt mes tyre. Ishte vërtet një arritje për të kapur kohën e humbur!
Sot nga largësia e 100 viteve, jemi në gjendje të kuptojmë më mirë e më qartë muzikēn dhe personalitetin artistik të Prenkë Jakovës. Mendoj se nuk ishte thjesht zgjedhja e Tij që e bëri atë njerin prej krijuesve më të dashur e më të njohur, por dhe kompozitorin më atipik të muzikës shqiptare. Sipas përcaktimeve të gjithë pranuara, tipikja është diçka që gjithkush e pret. Ndërsa atpikja shfaqet si diçka jashtë e përtej tipit, përtej të gjithënjohurës. Në shumë raste atpikja konsiderohet edhe si sinonim me jo të zakonshmen, gjë që edhe ne e kemi pasur parasysh në rastin tonë kur e kemi përcaktuar Jakovën si kompozitor atipik. Pra si një kompozitor i jo i ngjashëm me të tjerët, si jo i zakonshëm e deri unikal në llojin e Tij.
Orientimi krijues i Prenkës kishte për bazë trashëgiminë muzikore të qytetit dhe fshatit verior, kjo e ndërthurur me mjetet teknike që kishte përvetësuar nga njohja e kulturës klasike evropiane e posaçërisht e kulturës operistike, veriste e romantike, kryesisht italiane e gjermane. Shkodra e paraçlirimit kohë kur ai u formua i ngjante një qyteti kozmopolit kur ndërthureshin korrente e shije të ndryshme muzikore. Shohim se ajo pak traditë e muzikës para- profesioniste shqiptare në fund shek. XIX dhe në gjysmën e parë të shek. XX, u ndërlidh sa me veçoritë e muzikës popullore në të cilën u mbështetën kompozitorët tanë, e po aq nga nevoja për të shkruar një muzikë laike për të gjithë. Sigurisht, ky orientim u kushtëzua nga shumë faktorë të tjerë, ndër ta ata politikë, socialë, ekonomikë e sigurisht kulturorë, për të cilët nuk po zgjatemi këtu.
Por cilat janë disa nga dukjet atipike tek Jakova?
-Ai kompozonte muzikë prej vetiu si autodidakt dhe nuk qe kompozitor katedrash edhe pse e njihte kulturën e madhe muzikore;
-Ai e shkruante dhe interpretonte muzikën për njerëzit duke e vjelë mendimin e tyre ende pa bërë premierën e veprës;
-Ai përgjithësisht shkruante muzikë pa porosi dhe nxitej për të kompozuar nga nevoja e njerëzve për të, si gjatë mbretërisē, fashizmit e diktaturës;
– Ai e farkëtoi shijen e Tij muzikore tek shpirtrat e njerëzve, jashtë kornizave ideologjike zyrtare dhe i pandjeshëm për së brendshmi ndaj tyre;
-Ai e perceptonte krijimin muzikor si unitet të tingullit dhe të fjalës së kënduar, gjë që përcaktoi zgjedhjen e Tij për të bërë kryesisht muzikë të kënduar;
-Ai pëlqente vokalen në raport me instrumentalen dhe megjithë shtrëngesat e kufizimet teknike të kohës, e sigurisht edhe ato të vetat, nuk e ndali procesin artizanal vetiak të krijimit muzikor;
-Për Prenkën nuk kishte rëndësi dukja, por thelbi. Ai ka krijuar muzikë shumë të bukur me mjete teknike të thjeshta;
-Thjeshtësia për të duket se ishte një formë sofistikimi që Ai nuk mundi ose nuk donte t’ja lejonte vetes;
-Ai pa tek muzika popullore, ashtu si pararendësit e Tij modelin që duhej ndjekur dhe me bindje e ndoqi këtë rrugë përmes zgjerimit të larmisë muzikore popullore që përdori në krijimet e Tij;
-Nuk ishte Prenka që përcaktonte krijimin muzikor të radhës, por ishin njerëzit që e kushtëzonin atë;
-Ai e çmonte artin dhe muzikën si një formë qytetarit të lidhur ngushtë me dashurinë dhe respektin për familjen, Shkodrën dhe Shqipërinë;
-Si i tillë Ai ishte dhe u bë kompozitor i popullit pasi besonte në zgjimin kulturor të njerëzve përmes artit, e posaçërisht përmes muzikës;
E përtej këtyre ai ishte atipik edhe pse:
-Askush si Prenka nuk vuri në skenë operan kombëtare të një vendi me amatorë të muzikës;
-Askush si Prenka nuk kompozonte, orkestronte, kopjonte partet muzikore, rregullonte instrumentet, dirizhonte krijimin dhe bënte po vetë premierën e tij, këto krahas dhjetëra angazhimeve të tjera jashtë muzikore;
-Askush si Prenka nuk i fuste bartësit e folklorit në studion e Tij të kompozimit për të vjelë motivet muzikore;
-Askush si Prenka nuk u përzie dhe qëndroi jashtë polemikave artistike e publike, duke respektuar kësisoj integritetin vetiak dhe ruajtur parimet bazë të besimit të tij;
– Askush si Ai nuk e filloi dhe e mbylli krijimtarinë mes dy himneve: himnit fetar të shkollës françeskane dhe himnit shtetëror të republikës;
-Askush si Ai nuk u burgos prej kompozitorëve shqiptarë dhe nuk u përball me kalvarin e vuajtjeve familjare;
-Askush si Ai nuk e preku diktaturën si dhembje por edhe joshje prej saj;
Dhe më së fundi,
-Askush si Ai nuk u largua nga kjo botë i përcjellë nga tingujt e bandës muzikore të cilën e kishte krijuar vetë, pa patur mundësinë që dikush nga ne ti thoshte lamtumirë e faleminderit, ti thoshte se sa shumë ne të gjithë, e jo etëm shkodranët e duam Atë dhe muzikën e Tij, se sa shumë i jemi mirënjohës për gjithçka bëri në mënyrë e Tij, për muzikën tonë kombëtare!
