Në vitin 1932, Carl Gustav Jung, psikanalisti i njohur zviceran, shkroi një recensë mbi “Uliksin” e James Joyce. Artikulli, i publikuar në “Europäische Revue”, përmbante një denoncim të ashpër të librit me shumë kritika të forta, të ndërprera rrallë nga ndonjë vlerësim i zbehtë.
Duke lexuar letrën e Jung, shumëkush mund të ndeshë fraza, si: ‘‘Po, e pranoj se ndjehem sikur më keni vënë në lojë” dhe “nuk duhet të zhytet kurrë hunda e lexuesit në budallallëqet tuaja, por kjo është ajo që bën Uliksi”. Për të përshkruar më mirë mërzinë që i pati shkaktuar romani, Jung citon një “xhaxha të vjetër”, që thoshte: “E dini si djalli i torturon shpirtrat në Ferr? (…) Duke i lënë në pritje”.
Ky koment, shkruan Jung “m’u rikthye ndërmend kur po lexoja “Uliksin” për herë të parë. Çdo fjali, krijon një ndjenjë pritje që nuk kënaqet; dhe në fund për shkak të heqjes dorë, nuk pritet më asgjë”. Por, ndërsa nga njëra anë kritikat e Jung, duket se konfirmojnë urrejtjen e disa lexuesve të nxituar për këtë kryevepër, pothuajse të pashmangshme të shekullit XX, nga ana tjetër, ato shqyrtojnë në thellësi arsyet për suksesin e romanit.
Pavarësisht nga frustrimi që i shkakton libri – ndjenja se “e vendos gjithmonë lexuesin nën një ndjesi irrituese inferioriteti” – Jung i njeh një vlerë të madhe, duke e krahasuar Joyce me shkrimtarë të tjerë evropianë të epokave të mëparshme, si Goethe dhe Nietzsche. “Më duket” shkruan Jung, “se çdo gjë e keqe që gjendet ne veprën e Joyce, gjithçka që është e çuditshme dhe banale, groteske dhe e ligë, është një virtyt pozitiv i denjë për lavdërim”.
“Uliksi” është “një libër që shpreh përkushtimin ndaj njeriut të bardhë si një objekt”, një ushtrim shpirtëror, një disiplinë estetikë, një ritual agonizues, një proces misterioz… një botë ka vdekur dhe një e re është ndërtuar”.
Gjithsesi, Jung nuk u kufizua duke shkruar vetëm mbi atë që mund të konsiderohet si përgjigja më e sinqertë (në rrafshin e kritikës) dhe më pikantja e romanit, por në shtator të vitit 1932 i dërgoi Joyce-it një kopje të esesë së tij, së bashku me një letër ku shprehej: I nderuar Zotëri, ‘Uliksi’ juaj u prezantua në botë si një problem psikologjik tronditës, për të cilin m’u kërkua disa herë të ndërhyja, pasi cilësohem një autoritet në çështjet psikologjike. ‘‘Uliksi’’ është dëshmuar një kockë jashtëzakonisht e fortë, dhe e detyroi mendjen time jo vetëm për shumë përpjekje të pazakonta, por edhe për disa shtegtime disi ekstravagante (duke folur nga pikëpamja e një shkencëtari).
Në përgjithësi, libri juaj më hapi probleme të mëdha dhe jam përpjekur për 3 vjet, deri kur munda realisht të hyj në brendinë e tij. Por, duhet të them se jam thellësisht mirënjohës ndaj jush dhe veprës suaj gjigante, pasi kam mësuar shumë. Ndoshta s’do të jem kurrë plotësisht i sigurtë nëse më ka pëlqyer, pasi kërkoi shumë nerv dhe vramendje. Nuk e di as nëse do t’iu pëlqejë ajo që kam shkruar mbi “Uliksin”, pasi nuk mundesha ta ndaloja veten t’i dëshmoja botës sa shumë u mërzita, teksa llomotita, dhe sa e kam mallkuar dhe admiruar.
Dyzet faqet që vazhdojnë pa ndërprerje në pjesën e fundit, ofrojnë një seri mrekullish psikologjike. Supozoj se gjyshja e djallit di aq shumë mbi psikologjinë e vërtetë të një gruaje, sa unë me siguri jo. E pra, po tentoj vetëm t’ju dërgoj esenë time të shkurtër, si një përpjekje qesharake nga një i huaj perfekt, i cili humbi në labirintin e “Uliksit” tuaj, dhe doli prej andej vetëm pse qe me fat. Në çdo rast, mund të mësoni nga artikulli im atë çka “Uliksi” i shkaktoi një psikologu, në dukje të ekuilibruar mendërisht.
Me konsideratën time më të lartë, ju ofroj, i dashur zotëri, përshëndetjet më të veçanta!
Sinqerisht i Juaji. C. G. Jung!
Me këtë letër, Jung nuk qe më “i huaji perfekt” për Joyce-in, i cili 2 vjet më vonë e thirri të kujdesej për vajzën e tij Lusi, që vuante nga skizofrenia. Për këtë dhe vëmendjen e kushtuar ndaj “Uliksit”, Joyce-i shkroi një dedikim në librin e Jung: ‘‘Doktorit CG Jung, me vlerësim të madh për ndihmën dhe këshillat e tij. James Joyce. Krishtlindje 1934, Zurich”.
Përshtati për Tirana Today/Alket Goce
