Në një intervistë të disa viteve më parë për revistën gjermane “Der Spiegel”, historiani i mirënjohur britanik, Ian Kershaw foli për ditët e fundit të Rajhut të Tretë, arsyen pse gjermanët rezistuan fort, edhe kur qe e qartë se gjithçka ishte e humbur, si dhe mbi pasojat shkatërruese të atentatit të dështuar të 20 korrikut 1944 për të vrarë Hitlerin .
Profesor Kershaw, ju keni shpenzuar 3 vjet duke studiuar shembjen e Gjermanisë naziste. Në fund, mbetët të habitur me absurditetin e fazës finale, apo si një historian, kini parasysh diçka me këmbënguljen e gjermanëve?
Unë jam i bindur se ne anglezët do të kishim hequr dorë shumë më herët. Është sigurisht e pazakontë që një vend të vazhdojë luftën, deri në pikën e vetë-shkatërrimit të plotë. Kjo është diçka që zakonisht e shohim në luftërat civile, por jo në konflikte në të cilat kombet armike janë në luftë me njëra-tjetrën. Në çdo konflikt të armatosur, ka në fund një pikë në të cilën njëra palë e kupton se gjithçka ka marrë fund. Në rast se njerëzit në pushtet nuk heqin dorë, dhe vazhdojnë ta zhysin vendin në rrënim, atëherë shpërthen ndonjë revolucion nga poshtë, siç ishte rasti në Gjermani dhe Rusi afër fundit të Luftës së Parë Botërore, ose një grusht shteti nga ana e elitave, të cilët përpiqen të shpëtojnë atë që ende mund të shpëtohet. Një shembull i kësaj, është përmbysja e Benito Musolinit në Itali në korrik të vitit 1943.
Cili ishte momenti, kur gjermanët duhet ta kenë pranuar se mund të mos e fitonin më luftën?
Unë do të thosha në verën e vitit 1944, pas një zbarkimi të suksesshëm të aleatëve në Normandi, dhe përparimeve të mëdha territoriale të rusëve në lindje. Në atë moment, lufta ishte objektivisht e humbur, edhe nëse publiku gjerman nuk e shihte në këtë mënyrë. Por, duke filluar nga dhjetori 1944, pas ofensivës së dështuar në Ardene, ishte ndërkohë e qartë për elitën në pushtet të Rajhut gjerman, se nuk kishte mbetur asgjë për të fituar ushtarakisht. Në këtë pikë, do të kishte kuptim të hyhej në negociatat e kapitullimit.
Libri juaj fillon me përpjekjen e dështuar për të vrarë Hitlerin në korrik të 1944-ës. Sipas mendimit tuaj, ai atentat e zgjati dukshëm luftën…
Komploti i 20 korrikut, çoi në forcimin e regjimit, të paktën përkohësisht. Pati një rritje të dukshme të popullaritetit të Hitlerit tek opinioni publik. Efekti tronditës i komplotit qe shumë i madh, siç mund ta verifikojmë nga shumë të dhëna private. Por edhe më i rëndësishëm ishte spastrimi i një numri të madh oficerësh të Wehrmacht-it. Besnikët e vijës së ashpër, zëvendësuan njerëzit që cilësoheshin jo të besueshëm. Për rrjedhojë e gjithë rezistenca u përjashtua.
Në verën e vitit 1944, shumica e qyteteve të mëdha gjermane filluar të mbeteshin nën mëshirën e bombardimeve të rënda të aleatëve, dhe që prej disfatës së Stalingradit, nuk pati asnjë lajm nga fronti për ndonjë fitore të qenësishme. Si ishte gjendja e popullsisë?
Qytetarët qenë thellësisht të shqetësuar, në ankth dhe të shtypur. Por besimi tek Hitleri ende nuk ishte zhdukur. Vetëm në fund të vitit 1944, vlerësimi ndaj tij pësoi një rënie të lirë. Sipas një raporti nga ana e shërbimit të sigurisë pranë Bershteshgaden-it, në mars të vitit 1945, në të ashtuquajturin Heldengedenktag (një festë naziste për të përkujtuar heronjtë e rënë), askush nuk që më i gatshëm të kthente përshëndetjen e Hitlerit.
Sistemi funksionoi deri në fund. Vetëm disa muaj para përfundimit të luftës, kërkesat për leje ndërtimi dorëzoheshin dhe miratoheshin normalisht, ndërsa pagat jepeshin në kohë. Madje dhe koncerti i fundit i Filarmonisë së Berlinit u zhvillua në 12 prill1945…
Dhe ofensiva sovjetike në kryeqytetin gjerman filloi katër ditë më vonë. Publiku u ul në auditorin e ftohtë të Filarmonisë, i veshur me pallto të rënda, ndërsa (WAilhelm) Furtwängler drejtoi Sinfoninë nr.4 nga Bruckner.
Dhe në 23 prill 1945, Bayern München mundi TSV 1860 Munchen në derbin e Mynihut….
Po, ata fituan 3-2. Kur e kam lexuar këtë, u trondita aq shumë sa që mendova se data mund të ishte shënuar gabim. Në fakt ishte e saktë.
A keni një shpjegim mbi këtë prirje të frikshme për të ruajtur normalitetin?
Normaliteti i rutinës, edhe nëse është vetëm një normalitet i rremë, është mbase thelbësor për funksionimin e rendit njerëzor. Ju shkoni në vendin tuaj të punës për të kontrolluar dosjet tuaja, edhe nëse puna që bëni është plotësisht e padobishme. Dhe kur zyra juaj nuk ekziston më, për shkak se është bombarduar, ju thjesht zhvendoseni diku tjetër.
A njihni një tipar të veçantë të karakterit gjerman tek kjo sjellje?
Unë nuk mund ta imagjinoj apo ta besoj, se diçka e tillë do të kishte qenë e mundur në Itali apo Greqi. Kishte diçka tipike gjermane në lidhje me atë rezistencë. Nuk them se është një stereotip kombëtar. Jam më shumë për një tradite kulturore, që është brendësuar përmes arsimit dhe inkurajimit të virtyteve të caktuara. Në një moment në librin tim, unë citoj Friedrich Wilhelm Kritzinger-in, sekretarin e shtetit në kancelarinë e Rajhut, i cili, kur u pyet se pse vazhdoi të punojë me aq zell deri në fund, u përgjigj me habi se kjo ishte detyra e tij. Ai as nuk e kuptoi pyetjen.
Nëse komplotistët e 20 korrikut do të kishin qenë të suksesshëm me bombën e tyre kundër Hitlerit, lufta do të kishte përfunduar maksimumi në vjeshtën e 1944-ës. Si historian, a do të dëshironit që Hitleri të ishte vrarë atë ditë, apo jeni të lumtur që atentati dështoi?
Unë e kam pyetur shpesh veten mbi këtë pyetje. Kur dikush shkruan për këto gjëra, ndjen një dëshirë e brendshme që ata duhet të kishin pasur sukses. Unë besoj se kjo është pozita e çdo personi i cili nuk është kapluar nga idetë e nazizmit. Në vitin e fundit të Luftës së Dytë Botërore, shumë njerëz vdiqën në Evropë, ashtu si në të gjitha frontet ushtarake gjatë gjithë Luftës së Parë Botërore. Megjithatë, duke folur politikisht ka qenë ndoshta një bekim, që komplotistët dështuan në përpjekjen e tyre. Përndryshe, shanset për të pasur një Gjermani demokratike në të ardhmen, do të kishin qenë tejet të zbehta.
Përshtati për Tirana Today, Alket Goce
