Gjuha është politikë, dhe jo vetëm në Ballkan

Nga: Andreas Kluth “The Washington Post”

Gjuhëtari i ndjerë Maks Veinrajh e përcaktoi atë më së miri. ”Një gjuhë, është një dialekt me një ushtri dhe marinë” – tha ai gati një shekull më parë. Pra, dallimi ka të bëjë më pak me gjuhësinë dhe më shumë me politikën.

Kjo shpjegon edhe shumë konflikte në të shkuarën dhe të tashmen, përfshirë një grindje të fundit që ka shpërthyer së fundmi në Ballkan. Këtë javë Bullgaria, një anëtare e Bashkimit Evropian, vendosi veton kundër fillimit të negociatave zyrtare të pranimit në union të fqinjës së saj Maqedonisë së Veriut.

Një nga arsyet e deklaruara të Sofjes, është se Shkupi nuk pranon të pranojë disa “të vërteta” të caktuara historike, përfshirë pikëpamjen se maqedonishtja është një dialekt i bullgarishtes, dhe si e tillë nuk e meriton statusin zyrtar si një “gjuhë e BE-së”.

Kjo gjë e vështirë të gëlltitet nga banorët e Maqedonasit e Veriut, të cilët deri tani kanë bërë lëshime të tjera të dhimbshme për t’u bërë një kandidat për në BE. Në vitin 2018, ata madje e ndryshuan emrin për ta kënaqur fqinjën, jugore Greqinë – e cila ka një rajon të quajtur Maqedoni – duke i shtuar termin “Veri”, për ta dalluar vendin e tyre të vogël.

Epo, mund të thotë shumëkush, prandaj Ballkani na dha “Ballkanizimin” si dukuri. Rajoni është një babiloni gjuhësh dhe etnish, që dikur mbaheshin bashkë nga osmanët dhe austro-hungarezët. Që kur ato perandori ranë dhe ngriti krye nacionalizmi, vendasit kanë ringjallur, redaktuar ose shpikur mite mbi gjuhët, identitetet dhe historitë e tyre, në funksion të procesit të ndërtimit të kombit.

Por nuk ka asgjë veçanërisht ballkanike në lidhje me ri-përcaktimin e gjuhëve si dialekte dhe anasjelltas. Kombet e reja dhe të vjetra, në ngritje e në rënie, janë shoqëruar nga kjo dukuri. Në zhargonin e shkencave sociale, njerëzve në pushtet u leverdis të jenë “përçarës”, duke theksuar dallimet më shumë sesa ngjashmëritë.

Herë të tjera, ata preferonjnë të jenë “kozmopolitë”, duke deklaruar gjuhë krejt të ndryshme si pjesë vetëm të një gjuhe amtare. Për shembull këto kohë, mund të jetë e diskutueshme nëse norvegjishtja, danishtja dhe uedishtja janë gjuhë të veçanta, apo thjesht forma të skandinavishtes.

Në një batutë që kam dëgjuar njëherë, danezja në thelb tingëllon si një norvegjishte që flitet nën ujë. Por gjatë epokës moderne, tre kombet nordike, dikur të bashkuara në Unionin e Kalmarit, donin të formonin identitete të ndara. Kështu, ato u bënë përçarës gjuhësorë.

Rasti i kundërt është ai kinez. Nëse i shpërfillni shkronjat e zakonshme, “dialektet” e folura si Kantonishtja ose Haka, nuk janë të pakuptueshme për folësit e dialekteve Mandarin ose Siçuanez. Për shumë gjuhëtarë, kjo i bën vërtet “gjuhë”.

Ideologjia e Kinës, nga dinastitë e Mbretërisë së Mesme deri tek Partia Komuniste e sotme, është se gjuhët e saj të ndryshme janë të gjitha format e kinezishtes. Dhe siç do të vinte në dukje Veinrajh, Kina nuk ka thjesht një marinë, por më të madhen në botë.

Nuk është fare e pashmangshme, që ne duhet të grindemi për gjuhët tona. Kurdoherë që politika dhe çështjet e identitetit zbuten, polemikat rreth dialekteve dhe gjuhëve priren të bëhen të parëndësishme. Për shembull merrni gjuhët holandisht, frizian dhe plat.

Ato janë shumë të ngjashme mes tyre. E megjithatë holandezët janë në Holandë, folësit e dialektit plat në Gjermani, dhe frizianët në të dyja anët e kufirit. Ndërkohë gjermanishtja, ose më saktë dialekti “i lartë” që ka evoluar si gjuha standarde që nga koha e Martin Luterit, flitet nga Gjermania, Austria dhe Lihtenshtajni, dhe konsiderohet gjithashtu një gjuhë zyrtare në Zvicër, Belgjikë dhe vende të tjera.

Disa kanë “marina”, disa jo. E megjithatë askush nuk po diskuton nëse le të themi, nëse e folura luksemburgase, është një gjuhë apo një dialekt i gjermanishtes. Një “armëpushim” i ngjashëm gjuhësor mbretëroi dikur në ish-Jugosllavi, pjesë e së cilës ishte Maqedonia e Veriut.

Duke injoruar realitetet politike, serbët, kroatët, sllovenët, boshnjakët dhe malazezët ranë dakord që të flisnin të njëjtën gjuhë sllave të jugut, të quajtur serbo-kroatisht. Pastaj vendi u shpërbë, dhe disa nga grupet e tij etnike hynë në luftë kundër njëri-tjetrit. Tani ata këmbëngulin se flasin gjuhë të ndara.

Në një kuptim, gjuha është e ngjashme me racën. Shkencërisht, të dyja konceptet nuk nënkuptojnë asgjë konkrete dhe evoluojnë me kalimin e kohës. E megjithatë që të dyja kanë një potencial politik shpërthyes. Tragjedia është se shumë shpesh, gjuha i ndajnë njerëzit pa ndonjë arsye të mirë.

Pra, në frymën e integrimit dhe harmonisë evropiane – ky është tek e fundit thelbi i BE – ja një propozim modest për Sofjen dhe Shkupin: Ju lutem, jepini fund sherrit dhe vazhdoni të dialogoni. Mbi të gjitha, ju e kuptoni njëri-tjetrin.

Burimi i lajmit: https://www.washingtonpost.com/business/language-is-politics-and-not-just-in-the-balkans/2020/11/19/55ab94c0-2a3d-11eb-9c21-3cc501d0981f_story.html

Përshtatur nga TIRANA TODAY